Eignaauki Indriða

Á blaðsíðu 14 í Morgunblaðinu í dag er frétt sem er skyldulesning fyrir alla sem láta sig skuldavanda heimilanna einhverju varða.

Þar er haft eftir Indriða H. Þorlákssyni, pólitískum aðstoðarmanni fjármálaráðherra, að fyrirhuguð lagabreyting á skattalegri meðhöndlun afskrifta skulda feli í sér skattalækkun. Að óbreyttum lögum verði allar afskriftir lána skattskyldar að fullu.

Ekki skal sú túlkun dregin í efa. Hins vegar er það rökstuðningur Indriða sem hlýtur að vekja athygli. Hann segir “...að afskrift feli í sér eignaauka, sem sé skattskyldur samkvæmt tekjuskattslögum sem nú eru í gildi.”

Í þessari fullyrðingu felast sérkennileg vísindi. Þess munu verða afar fá dæmi að skuldaafskrift fasteigna- og bílalána feli í sér eignaauka. Í flestum tilvikum mun fólk vonandi skulda minna, en það verður engin samsvarandi eignaaukning. Rök Indriða um að hér verði til skattskyldur eignaauki eiga þannig ekki við.

Staðreyndin er nefnilega sú að í velflestum tilfellum þeirra skuldaafskrifta sem eru, eða munu eiga sér stað hjá fjölskyldum þessa lands í kjölfar efnahagshrunsins, er verið að afskrifa í átt að raunvirði undirliggjandi “eignar”.

Ef 40 milljóna skuld af 30 milljóna fasteign er afskrifuð niður í 33 milljónir hefur ekki orðið “eignaauki.” Viðkomandi fasteignar “eigandi” skuldar bara minna, en á ekkert meira.

Kannski er hægt að segja sem svo ef almenn skuldaafskrift færi fram að við slíka aðgerð gæti átt sér stað “eignaauki”. En í þeim tilfellum væri líkast til lítið annað að gerast en ákveðin leiðrétting á þeirri eignaupptöku sem átt hefur sér stað vegna verð- og gengistrygginga lána.

Það er síðan athyglisvert að hafa í huga, eins og einnig er haft eftir Indriða í sömu frétt, að “...samkvæmt núgildandi lögum eru þær skattskyldar að fullu, nema um sé að ræða gjaldþrot eða einhvers konar nauðasamninga.” Stór hluti íslenskra fjölskyldna er í þeirri stöðu að vera tæknilega gjaldþrota. Þjóðin ætti þannig meira og minna að vera í gjaldþrota- og nauðasamningaferli. Almennar afskriftir og önnur úrræði eru til þess að koma í veg fyrir að þess verði þörf, enda réði þjóðfelagið ekki við slíkt ástand.

En skilaboð Indriða eru í reynd þau að það er til lítils að standa í slíku og best að gefast bara upp og fara í nauðasamningaferli. Að gefa allt til þess að koma í veg fyrir slíkt þýðir bara glaðhlakkalegan bakreikning frá Steingrími J. og Indriða.

Forsætisráðherrar hafa nú af minna tilefni kallað sína ráðherra á teppið og fært þeim þau skilaboð að “Svona gera menn ekki!”

Og hvernig í ósköpunum stendur á því, nú þegar fjármálaráðuneytið hefur sýnt þessi spil, að stjórnarandstaðan hefur ekki sett fram sitt eigið frumvarp um hvernig hátta eigi skattalegri meðhöndlun afskrifta lána?

Afskriftir, jafnræði og réttlæti

Kíkjum í heimsókn til þriggja fjölskyldna:

Um mitt ár 2007 eiga þær sitt íbúðarhúsnæði og skulda í þeim jafnmikið, segjum 30 milljónir.

Hlutfall skuldarinnar er hins vegar misjafnt eftir eignunum.

Fjölskylda A skuldar 30 milljónir (íslenskar krónur og verðtryggt) í húsi sem er metið á 37. 5, þ.a.l. er skuldahlutfallið 80%.

Fjölskylda B skuldar 30 milljónir (gengislán, 50/50 japönsk jen og svissneskir frankar) í húsi sem metið er á 50 milljónir, þ.a.l. skuldahlutfallið er 60%.

Fjölskylda C skuldar 30 milljónir (ísk. verðtryggt) í húsi sem metið er á 60 milljónir, þ.a.l. er skuldahlutfallið 50%.

Um áramótin 2009/10 er staðan hjá þeim eftirfarandi, að teknu tilliti til falls á áætluðu virði fasteigna þeirra og verðbólgu- og gengisþróunar.

A skuldar 40 milljónir, en eignin er nú metin á 30.

B skuldar 70 milljónir, en eignin er metin á 37,5.

C skuldar 40 milljónir, en eignin er metin á 45.

Gerum svo ráð fyrir að þessar fjölskyldur séu að öllu leyti sambærilegar. Sömu fjölskyldutekjur og sama eignastaða á miðju ári 2007. 30 milljóna nettóeignastaða. Eignaskiptingin var hins vegar þannig að A var með 7,5 milljónir bundið í fasteign, en 22,5 milljónir á bankabók. B var með 20 milljónir í fasteign, en 10 milljónir á bók. C var með 30 milljónir í fasteign, en ekkert á bók.

Gerum ráð fyrir að ávöxtunin á peningum á bók á þessu þrjátíu mánaða tímabili hafi verið nettó 20%.

A á núna 27 milljónir á bók, B á 12, en C ekki neitt.

Fyrsta aðferð:

Miðað við núverandi úrræði banka og stjórnvalda fá fjölskyldurnar eftirfarandi afgreiðslu á sínum skuldavanda:

A fær afskrifaðar 7 milljónir og þar sem sú afskrift telst líkast til “hófleg” verður ekki um skattgreiðslu að ræða af þessari afskrift. Skuldar nú 33 milljónir.

B fær afskrifaðar 28,75 milljónir, afgangnum beytt í íslenskt verðtryggt lán, en þar sem afskriftin er “’óhófleg” þarf hún að greiða tekjuskatt af líklega helmingi upphæðarinnar, líklega kringum 6 milljónir. Skuldar nú 41,25 milljón í húsinu og skattinum 6 milljónir, samtals 9,75 milljón umfram verðmat fasteignarinnar.

C fær enga afskrift.

Nettó eignastaða þeirra hefur breyst þannig að A á nettóeign upp á 24 milljónir, B á nettóeign upp á 2,25 milljónir og C á nettóeign upp á 5 milljónir. Nettótap þeirra á hruninu er A 6 milljónir, B 27,75 milljónir og C 25 milljónir.

Önnur aðferð:

Ef hins vegar ríkið hefði ekki ákveðið að tryggja allar innistæður, heldur eingöngu miða við lágmarkstryggingu, og gerum ráð fyrir að fyrir hverja fjölskyldu hefði það orðið samtals 10 milljónir, liti dæmið öðru vísi út.

Bætum í reikningsdæmið almennum skuldaafskiftum og, í ljósi mismunandi stöðu verðtryggðra- og gengislána, gefum okkur 25% afskrift annars vegar og 40% afskrift gengislána (og 10 prósent nettóávöxtun sparifjárs frá bankahruni til ársloka 2009).

A skuldar eftir það 30 milljónir í 30 milljóna húseign og á 11 milljónir á bók. Þ.a.l. nettóeignastaða 11 milljónir og nettótap á hruninu 19 milljónir.

B skuldar eftir það 42 milljónir í 37,5 milljóna húseign og á 11 milljónir á bók. Þ.a.l. nettóeignastaða 6,5 millón og nettótap á hruninu 23,5 milljónir.

C skuldar eftir það 30 milljónir í 45 milljóna húseign, nettótap á hruninu 15 milljónir.

Þriðja aðferð:

Allar innistæður voru hins vegar tryggðar, þ.a. ef við miðum eingöngu við almennar afskriftir en óbreytta niðurstöðu á bankabók eins og í fyrsta dæminu er niðurstaðan eftirfarandi:

A skuldar 30 milljónir í 30 milljóna húseign og á 27 milljónir á bók. Nettóeignastaða er 27 milljónir og nettótap á hruninu 3 milljónir.

B skuldar 42 milljónir í 37,5 milljóna húseign og á 12 milljónir á bók. Nettóeignastaða er 7,5 milljónir, sem getur enn lækkað um einhverjar milljónir vegna “óhóflegra” afskrifta. Nettótap á hruninu er þanni á bilinu 22,5 til 29 milljónir.

C skuldar 30 milljónir í 45 milljón krona húseign. Nettóeignastaða er 15 milljónir og nettótap á hruninu 15 milljónir.

--------------------------

Kíkjum nú í heimsókn til annarra þriggja fjölskyldna. Fjölskylda A er ung, fyrirvinnurnar um 35 ára og þ.a.l. ekki búnar að vinna sér upp neinn sparnað umfram nettóeignina í húsinu. Höfuð fjölskyldu B eru rúmlega fimmtug og ákváðu að leyfa sér stærra hús til að hýsa unglingana og hafa meira pláss. Fjölskylda C eru komin yfir sjötugt, eiga hús á ágætum stað sem skýrir að hluta til hærra verð, voru ekki búin að ná að minnka við sig og bættu í lánum fyrir viðhaldi. Eignamunur á milli þessara fjölskyldna þ.a.l. eðlilegur og beinlínis æskilegur, en hann var allur bundinn í fasteign. Ekki er um að ræða verulegan sparnað á bók, en fasteignirnar eru sambærilegar við fjölskyldur A, B og C hér á undan.

Beitum á þau annars vegar þeim úrræðum sem bankar og stjórnvöld standa fyrir, að metöldum áætluðum skattlagningum á “óhóflegar” skuldaafskriftir.

A skuldar eftir afskrift 33 millur af 30 milljóna eign. Eignastaða farin úr 7,5 milljónum í plús í 3 milljónir í mínus, eiginfjársveifla neikvæð upp á 10,5 milljónir.

B skuldar eftir afskrift 41,25 millur í 37,5 milljóna eign. Eignastaðan farin úr 20 milljónum í plús í 3,75 í mínus, eiginfjársveifla neikvæð upp á 23,75 milljónir, og tæpar þrjátíu milljónir verði afskriftin skattlögð.

C fær enga afskrift og neikvæð eiginfjársveifla er því 25 milljónir.

Með hins vegar jafnri 25 % afskrift verðtryggra skulda og 40% afskrift gengiskulda verður niðurstaðan eftirfarandi:

Nettóskuldastaða A er 0, eiginfjársveifla neikvæð um 10 milljónir.

Nettóskuldastaða B er 4,5 milljónir, eiginfjárssveiflan neikvæð um 24,5 milljónir. Með skattlagningu afskriftar gæti skuldin orðið yfir 10 milljónir og eiginfjársveiflan neikvæð um og yfir 30 milljónir.

Nettóstaða C er 15 milljónir í plús, en eiginfjársveiflan engu að síður neiðkvæð um 15 milljónir.

Hvað segir þetta okkur?

Niðurstöðurnar sem ég dreg af þessu eru aðallega þessar:

• Almenn hlutfallslega jöfn skuldaniðurfelling tryggir skársta jafnræði og sanngirni.
• Þau sem tóku gengislán eru í mestri hættu að koma illa út úr hvort heldur sem 110% reglu eða almennri skuldaafskrift þar sem “tölulega” eru mestar líkur á að þeirra afskriftir teljist fram úr “hófi” og sæti þ.a.l. skattlagningu ofan á það tap sem þau þegar hafa orðið fyrir.
• Engin aðferð tryggir hins vegar fullkomið jafnræði.
• Almenn afskrift, án skattlagningar, mun hins vegar án efa leysa vanda flestra heimila. Dregur þ.a.l. verulega úr þörf á endalausum sérlausnum og sértækum aðgerðum. Þeirra verður engu að síður án efa þörf fyrir einhverja.
• Afleiðingar hrunsins fyrir skuldara þessa lands eru svo hörmulegar að sama hvaða aðferð verður beitt við skuldaafskriftir einstaklinga á fasteigna- og bílalánum er hæpið að nokkur “græði” á afskrift. Fyrirætlanir um skattlagningu þeirra afskrifta eru því stórfurðulegar.
• Trygging á öllum innistæðum í bönkum innanlands án hámarks er og verður aðgerð sem orkar verulega tvímælis, svo ekki sé meira sagt. Í því fólst stórkostleg mismunun á meðhöndlun eigna eignafólks, og allt í boði skattgreiðenda.

Law of Unintended Consequences

Nú þegar þjóðaratkvæðagreiðslan er um garð gengin er ekki úr vegi að velta fyrir sér öðrum áhrifum hennar en beinlínis þeim að hafna nýjum Icesave lögum staðfestingar – “The Law of Unintended Consequences”.

Forseti lýðveldisins er orðin áhrifamesti stjórnmálamaður landsins. Líkast til getur hann nú óhikað setið eins mörg kjörtímabil og honum sjálfum sýnist, en fyrir rétt rúmum tveimur mánuðum var hann nánast “lame duck” í embætti.

Sami Forseti, og núverandi ritstjóri Morgunblaðsins, urðu í fyrsta sinn í sögunni pólitískir samherjar.

Sjálfstæðisflokkurinn gerðist óvænt helsti talsflokkur beins lýðræðis og kúventi í afstöðu sinni til valds Forseta til þess að hafna lögum staðfestingar.

Formenn Samfylkingar og Vinstri Grænna lýstu beint lýðræði “marklaust”.

Vinstri hreyfingin - Grænt framboð, reyndist ekki vera hreyfing, heldur "pólariseraður" flokkur þar sem fram fer klassísk pólitísk valdabarátta fylkinga innan hans.

Formaður Framsóknarflokksins, stofnaðili InDefense, og harðasti baráttumaður gegn Icesave á þingi, virðist ekki enn njóta þess í persónulegu fylgi, né virðist það efla fylgi flokksins í skoðannakönnunum. Nú þarf að vanda næstu skref, Sigmundur. Er líf eftir Icesave?

Dómsdagsfréttamenn í stjórnmálum reynast líkast til naktir, rétt eins og keisari H. C. Andersen. Í stað alþjóðapólitískrar einangrunnar hefur samúð með með íslenskum málstað erlendis frekar aukist en hitt. Alþjóðlegar áhyggjur af einangrun Íslands hefur breyst í áhyggjur af áhrifum íslenska nei-sins á almenning í öðrum löndum.

InDefense hefur líklegast sýnt og sannað að til þess að “fjöldahreyfing” nái árangri þarf hún að vera skipulögð af miðaldra karlmönnum í jakkafötum, en ekki ungu hugsjónafólki með kassagítar.

Og langt er í að öll kurl komist til grafar í ófyrirséðum afleiðingum þjóðaratkvæðagreiðslunnar.

Sjálfum myndi mér hugnast mest að íslenskir stjórnmálamenn tækju sér orð Torbjörn Egner til fyrirmyndar: “Öll dýrin í skóginum eiga að vera vinir...”

ICESAVE og sjálfsmorðssprengjuárás dagsins

Hér í Kabúl eru föstudagar hinir eiginlegu sunnudagar. Eini dagur vikunnar sem maður leyfir sér að kúra aðeins lengur – kannski alveg til níu – áður en að farið er á kontórinn.

Í morgun fór það nú hins vegar þannig að klukkan 06:40 að staðartíma sprengdi fyrsti sjálfsmorðssprengjuárásarmaður dagsins sig í loft upp og var sprengingin nógu öflug til að skekja gámablokkina þar sem ég gisti sæmilega hraustlega. Eins og vænn Suðurlandsskjálfti. Í kjölfarið heyrðist skothríð, bæði úr vélbyssum og skammbyssum, og stuttu síðar minni sprengingar.

Þar með var ljóst að ekki yrði kúrt mikið meira í dag.

Klæddur og kominn á ról, með skothelda vestið og hjálminn í seilingarfjarlægð, var lítið annað að gera en að kíkja á netfréttir dagsins. Enn og aftur er aðalfréttin á Íslandi tengd sögunni endalausu um ICESAVE. Ekki tókst samninganefndum Íslands, Bretlands og Hollands að ná nýrri lendingu, þrátt fyrir sýnilegan vilja allra aðila til að nálgast hverjir aðra í kaupum og kjörum.

Það sem er athyglisvert er að það ágæta skilyrði breta og hollendinga fyrir frekari viðræðum að stjórn og stjórnarandstaða kæmu sér saman um markmið og leiðir og kæmu sameinuð til viðræðna hefur í reynd gert það að verkum að styrkja samningsstöðu Íslands á sama tíma og bresk og hollensk stjórnvöld hafa tapað trausti, trúverðugleika og lögmæti hvað varðar þeirra samningsstöðu. Hollenska stjórnin er fallin, sú breska á barmi taugaáfalls og kosningar í báðum löndunum innan næstu fimm mánaða.

“Delegitimised” er enska orðið yfir gagnaðila Íslands í samningaviðræðum um ICESAVE.

Hvað er þá hægt í stöðunni? Ekkert virðist ætla að koma í veg fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um fyrirliggjandi ICESAVE-samninga þann 6. mars næstkomandi þar sem niðurstaðan liggur nokkuð ljóslega fyrir.

Vandinn er hins vegar sá að í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslunnar verði gegn Íslandi spunninn sá lygavefur að ekki standi til að bæta bretum og hollendingum tapið – að við verðum útmáluð sem þjófar og svindlarar sem neiti að gangast við skuldbindingum sínum. Sumum kann að þykja það í lagi, en ef hægt er að koma í veg fyrir slíkt er það þess virði að reyna.

Leyfi ég mér því að gera það að tillögu minni að það samningstilboð sem íslenska sendinefndin lagði fyrir okkar ágætu gagnaðila verði tilkynnt þeirra stjórnvöldum einhliða sem uppgjörsleið vegna skulda Innistæðustryggingasjóðs gagnvart bresku og hollensku systurstofnunum sínum vegna ICESAVE.

Hluti af þeirri leið geri ég ráð fyrir að verði að fela í sér tafalausa yfirtöku Innistæðutryggingasjóðs á þrotabúi Landsbankans (jafnvel með sérstakri lagasetningu) enda liggur fyrir að ekki mun nást upp í aðrar kröfur en þær forgangskröfur sem tengjast innistæðutryggingum. Þeim 200 milljörðum sem þegar liggja inni á bók í breska seðlabankanum og tilheyra formlega þrotabúi Landsbankans verði einnig þegar í stað ráðstafað til bresku og hollensku innistæðutryggingasjóðanna.

Ef aðrir kröfuhafar vilja fara í mál, þá verður það svo að vera.

Einhliða lausn gæti haft þann kost í fyrsta lagi að sýna fram á að ekki standi annað til en að Bretland og Holland fái sitt tjón bætt. Einnig mun að það þýða að frumkvæðið að lausn málsins hefur verið tekið frá þeim – það verður þeirra að sýna fram á að það sem Ísland hafi boðið sé ósanngjarnt og óeðlilegt.

Mælist ég til að þetta verði gert með einhliða yfirlýsingu strax að lokinni talningu atkvæða í væntanlegri þjóðaratkvæðagreiðslu og niðurstaða er ljós – annars vegar með fréttatilkynningu til allra helstu fjölmiðla erlendis, sérstaklega í Bretlandi og Hollandi, og hins vegar með diplómatískri nótu til núverandi stjórnvalda beggja landanna, með afriti til allra annarra landa og alþjóðastofnanna er málið varðar.

Til að flýta fyrir eru hér fyrir neðan drög að nótunni:

The Government of the Republic of Iceland presents its compliments to the Government of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and the Government of the Kingdom of the Netherlands and has the honour to inform of the Government of the Republic of Iceland intent to ensure repayment by the Deposit Guarantee Fund of Iceland to its British and Dutch counterpart per the following, pending other arrangements mutually agreed by all parties:

[Hér fylli samninganefndin í eyðurnar í samræmið við það tilboð sem lagt var fram á fundunum.]

The Government of the Republic of Iceland avails itself of this opportunity to renew to the Government of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and the Government of the Kingdom of the Netherlands the assurances of its highest consideration.

Klassísk diplómasía í fyllstu kurteisi nýtt til að kynna einhliða niðurstöðu þar til önnur niðurstaða er fengin í samningum aðila. Boltinn yrði hjá viðsemjendum okkar um framhaldið, en við stæðum þó að minnsta kosti frammi fyrir umheiminum ekki sem vanskilaskríll, heldur þvert á móti, þjóð sem vill standa við sínar skuldbindingar innan eðlilegra marka – hvorki meira, né minna.

Eða hefði ég kannski bara átt að reyna að kúra aðeins lengur, þrátt fyrir allt?

ESB og umpólun Gunnars Braga

Á síðasta flokksþingi Framsóknarflokksins, fyrir rétt rúmu ári síðan, var Gunnar Bragi Sveinsson, nú þingmaður flokksins fyrir Norðvesturkjördæmi, lykilmaður í því að þar var samþykkt ályktun um umsókn um aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Á framboðsfundum flokksins í aðdraganda póstkosningar talaði Gunnar Bragi um nauðsyn aðildarumsóknar því íslendingar þyrftu að sjá hvað fælist í aðild og hvernig hugsanlegur aðildar samningur myndi líta út. "Ég vil sjá hvað er í pakkanum" var inntak þess sem Gunnar Bragi sagði á þeim tíma.

Að vísu kom alltaf fram hjá þingmanninum að sjálfur væri hann ekki hrifinn af þeim félagskap, en að hann myndi kveða upp sinn lokadóm varðandi afstöðu til aðildar þegar niðurstaða samningaviðræðna lægju fyrir.

Í þessu samhengi er einnig rétt að geta þess að í ályktun Framsóknarflokksins voru sett fram skilyrði til viðmiðunar um endanlega afstöðu til aðildar. Skilyrði sem endurspegluð voru að fullu í afgreiðslu þingsályktunartillögu um aðildarumsókn.

Gunnar Bragi studdi þó ekki þá tillögu. Gaf hann sínar skýringar á því á þingi hví hann gekk með þeim hætti fram gegn ályktun eigin flokksþings og nokku ljóst að umpólun þingmannsins í þessu stóra máli var hafin.

Í dag gengur Gunnar Bragi þó skrefinu lengra í grein í Morgunblaðinu sem vísast er ætlað að ýfa fjaðrir Vinstri Grænna vegna aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Nefnir hann stuðning Vinstri Grænna við aðildarumsókn að ESB sem dæmi um umpólun þeirra í flestum málum.

Lokamálsgrein Gunnars Braga hefst hins vegar á þessum orðum: "Framundan eru mikilvægir tímar þar sem stöðva verður aðildarumsóknina [að ESB]..."

Frá því að styðja aðildarumsókn og vilja sjá hvað er í pakkanum, til þess að greiða atkæði gegn aðildarumsókn vegna þess að ekki var allt tengt þingsályktunni þingmanninum að skapi, yfir í það að vilja hreinlega stöðva ferli sem þegar er hafið og samþykkt af meirihluta þingsins er athyglisverð þróun.

Hvar er nú virðingin fyrir þingræðinu? Hún virðist hafa týnst í umpólun þingmannsins, a.m.k. í þessu máli.

En aðallega leikur mér hugur að vita, í ljósi þess að hér skrifar þingflokksformaður Framsóknarflokksins, hvort þetta sjónarmið endurspegli nýja stefnu þingflokksins varðandi aðildarviðræður Íslands og Evrópusambandsins.

Hvítþvottur einkavæðingar bankanna

Man einhver eftir þessari skýrslu?

Einkavæðing helstu ríkisfyrirtækja árin 1998 – 2003

Ekki sá Ríkisendurskoðun ástæðu til að taka þar sterkar til orða en að "Sú söluaðferð að auglýsa ráðandi hlut í bæði Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands hf. í einu verður að teljast óheppileg."

Já var það?

Að öðru leyti sá Ríkisendurskoðun ekki ástæðu til að fjargviðrast yfir einkavæðingaferlinu frekar.

Miðað við þokkalega ríkar heimildir Ríkisendurskoðunar til að fara yfir gögn máls má velta fyrir sér t.d. af hverju í þessari úttekt kom ekki fram hvernig fjármögnun einkavæðingar bankanna var raunverulega háttað.

Að mínu mati er tvíeðli Ríkisendurskoðunar ákveðið vandamál.

Á heimasíðu stofnunarinnar stendur eftirfarandi:

Sjálfstæð eftirlitsstofnun Alþingis

Ríkisendurskoðun er sjálfstæð stofnun sem starfar á vegum Alþingis. Meginhlutverk hennar er að endurskoða ríkisreikning og reikninga ríkisaðila, hafa eftirlit með og stuðla að umbótum á fjármálastjórn ríkisins og nýtingu almannafjár. Megingildi hennar eru óhæði, hlutlægni, hæfni og trúverðugleiki.

Annars vegar er Ríkisendurskoðun endurskoðunarþjónusta, en hins vegar eftirlitsstofnun. Með hverjum er hún að hafa eftirlit? Þeim hinum sömu ríkisaðilum sem hún sinnir endurskoðunarþjónustu fyrir. Ríkisendurskoðun er s.s. hvað eftir annað að framkvæma stjórnsýsluúttektir og eftirlit með ríkisaðilum sem hún hefur sjálf farið yfir bókhaldið hjá og samþykkt reikninga!

Er ekki þannig Ríkisendurskoðun hvað þetta varðar sett í það undarlega hlutverk að hafa eftirlit með sjálfri sér?

Símtöl við Darling

Það eru greinilega fleiri en Árni Matthiesen sem hafa farið flatt á því að tala í síma við Alistair Darling, fjármálaráðherra breta.

Samkvæmt þessari frétt á Financial Times er haft eftir Hank Poulson, sem var fjármálaráðherra Bandaríkjanna í forsetatíð Bush og á þeim tíma sem fjármálakerfið bandaríska riðaði til falls haustið 2008, að hann hafi átt símtal við Darling þegar öll spjót stóðu úti til að bjarga Lehman bræðrum frá falli.

Í fréttinni segir:

Separately, Mr Paulson makes it clear that he believes that Mr Darling prevented a takeover of Lehman by Barclays out of fear that it would endanger the UK bank.

Mr Paulson said that Mr Darling telephoned him on Friday September 12 – as the US authorities were scrambling to find a buyer for Lehman – to express concern about a possible Barclays deal. Mr Paulson said that he did not realise at the time that this was a “clear warning”.

Þ.a. svo virðist sem Bandaríkjamenn hafi verið í góðri trú að telja að bresk stjórnvöld væru með þeim í þeirri varnarbaráttu sem þeir stóðu í varðandi fjármálakerfi Bandaríkjanna, og, í ljósi hins alþjóðlega eðlis stóru bankanna, fjármálakerfi heimsins.

En Darling var greinilega á öndverðum meiði, samkvæmt Poulson:

He was stunned to discover on Sunday September 14 that the UK Financial Services Authority would not approve the merger on an accelerated timetable or waive the requirement for a shareholder vote.

Tim Geithner, then president of the New York Fed, called Callum McCarthy, the head of the UK’s Financial Services Authority, to ask him to waive the vote requirement.

“But the FSA chief put the onus on Darling, saying that only the chancellor of the exchequer had the authority to do that,” Mr Paulson said.

He said that Mr Darling “made it clear, without a hint of apology in his voice, that there was no way Barclays would buy Lehman”. Lehman filed for bankruptcy the next day.

Fall Lehman bræðra er í dag talin hafa verið einn alvarlegasti einstaki atburðurinn í allri þeirri atburðarrás sem varð haustið 2008. Það er jafnframt talin vera ein af megin ytri orsökum þess að íslenska bankakerfið hrundi með jafn afgerandi hætti.

Það er þannig í reynd athyglisvert að sjá að einn og sami breski ráðherrann virðist leika þar stórt hlutverk bæði við upphaf og endi.

Og í bæði skiptin spila stór hlutverk símtöl við téðan ráðherra þar sem viðmælendur hans virðast ekki gera sér grein fyrir hvað raunverulega fólst í orðum hans, eða hvaða afleiðingar þau orð myndu hafa.

Athyglisvert.

Öflugur listi

Sjálfstæðismenn í Reykjavík geta verið sáttir við niðurstöðu prófkjörsins. Niðurstaðan leiðir til öndvegis það fólk sem er frekar þekkt fyrir að vera traustir stjórnendur en "litríkir" stjórnmálamenn.

Eftir stormasamt kjörtímabil framan af og farsakennda snúninga sem gerði það að verkum að velflestir Reykvíkingar, núverandi og fyrrverandi, fóru hjá sér, var það mikið heillaspor þegar Óskar Bergsson skar borgarstjórnina alla úr snörunni og myndaði á ný meirihluta Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks í borginni.

Hrunið hafði síðan þau viðbótaráhrif að borgarstjórnin öll (eða svo til) skreið upp úr hinum pólitísku skotgröfum og fór að vinna betur saman að hagsmunum borgarbúa.

Hanna Birna borgarstjóri hefur valdið því starfi með miklum sóma. Hún hefur náð á þessum stutta tíma, að því er virðist, að verða óumdeildur leiðtogi sjálfstæðismanna í borginni og þar með að ná fram aga og samstöðu sem vart hefur sést frá tíma Davíðs Oddssonar.

Efstu sætin eru að sama skapi skipuð fólki sem vinnur vel sem hluti af heild. Ég reyndar hefði átt bágt með að gera upp á milli minna gömlu granna Júlíusar Vífils og Kjartans, báðir miklir sómamenn, en Júlíus er vel að öðru sætinu kominn og að sama skapi Kjartan að því þriðja.

Þorbjörg Helga er að ljúka sínu fyrsta kjörtímabili og hefur staðið sig með miklum ágætum.

Að mínu mati, með réttu eða röngu, hefur þetta leiðtogateymi yfir sér meira faglegt yfirbragð en pólitískt. Að hjá þeim sé borgin í fyrsta sæti en ekki flokkurinn. Þannig á það líka að vera.

Gísli Marteinn getur vel við unað. Þó hann hafi verið einhverjum sætum ofar fyrir síðustu kosningar hugsa ég að margir hafi verið búnir að afskrifa hans pólitíska feril í borginni. Aðkoma hans og aðferðafræði í prófkjörsbaráttunni virðist hins vegar hafa snúist meira um faglegheit en pólitík og held ég að honum hafi því tekist að vinna sig upp í fimmta sætið úr stöðu pólitísks öngstætis og áhrifaleysis. Tölurnar sýna einnig að ekki hefði hann þurft mörg atkvæði til viðbótar í efri sæti til að þokkast hærra.

Það fer síðan vel á því að nýliðarnir vermi sjötta og sjöunda sæti listans.

Þetta er eflaust fyrsti listi sjálfstæðismanna í hartnær tvo áratugi sem á raunhæfa möguleika á því að vinna hreinan meirihluta í borgarstjórn Reykjavíkur.

Kannski var það Dagur B. Eggertsson sem beið stærstan ósigur í þessu prófkjöri Sjálfstæðisflokksins?

Hann mun sitja uppi með þann kaleik að vera hitt borgarstjóraefnið í þessum kosningum og því miður hans vegna tel ég að þá keppni vinni Hanna Birna auðveldlega. Í þessum borgarstjórnarkosningum er allt eins líklegt að sérstaklega Samfylkingin muni líða fyrir þátttöku í ríkisstjórn.

Dagur á þannig gríðarlega erfitt pólitískt verkefni fyrir höndum. Hann þarf að leiða kosningabaráttu eins og hann trúi því raunverulega að hann geti sigrað. Að sama skapi þó með þeim hætti, að hafi Sjálfstæðiflokkurinn betur, eða myndi nýjan (áframhaldandi) meirihluta með Framsóknarflokknum, að sú niðurstaða veiki hann ekki um of með tilliti til innkomu hans í landsmálapólitíkina og óumflýanlega baráttu um formannssætið í Samfylkingunni.

Samfylkingin hefur mun meira undir í þessum borgarstjórnarkosningum en bæði Vg og Framsókn. Samfylkingin er ekki bara stærsti flokkurinn af þessum þremur, heldur verður jafnframt leidd að varaformanni flokksins, Degi, sem telst sjálfkrafa vera í pólitískri þungavikt. Forysta bæði Vg og Framsóknar verður ný og óreynd og því hægt að túlka hvaða niðurstöðu sem er hjá þeim sem annað hvort "sigur" eða "varnarsigur". Dagur, hins vegar, verður að skila Samfylkingunni að minnsta kosti jafn miklu fylgi og í síðustu kosningum.

En svo er náttúrulega spurning hvaða áhrif framboð Besta flokksins á eftir að hafa á bæði kosningabaráttuna og niðurstöðu kosninga!

Gleðilegt ár

Síðastliðna 6 mánuði hef ég dvalið við störf í Afganistan. Eftir frí hér heima yfir jól og áramót mun ég halda þangað aftur nú í byrjun nýs árs og að óbreyttu dvelja þar fram á næsta sumar.

Heima er þó best.

Þakka ég öllum þeim sem hafa gefið sér tíma til að lesa það sem hér hefur verið ritað.

Þessi færsla er númer 100 á árinu 2009 og jafnframt sú síðasta.

Næsta blogg verður á nýju ári.

Ég óska lesendum og landsmönnum öllum gleðilegs nýs árs.

Kostur krónunnar og gjaldþrot Seðlabankans

Haft var eftir fjármálaráðherra að hann væri sannfærður um kosti krónunnar og þess að hafa sjálfstæðan gjaldmiðil.

Það er ágæt afstaða, en þá er rökrétt að nýta þá kosti í kjölfar efnahagshruns til hins ítrasta. Í dag er það ekki gert og fer fjarri.

Til lengri tíma litið er ég hins vegar ósammála því að kostir sjálfstæðs gjaldmiðils vegi þyngra en gallarnir. Sérstaklega ef framkvæmd uppihalds hins sjálfstæða gjaldmiðils á að halda áfram með þeim hætti sem verið hefur hér á landi undanfarin 30 ár.

Því setning svonefndra Ólafslaga 1979 og almenn upptaka verðtryggingar fól í sér viðurkenningu á því að gjaldmiðillinn var ónýtur og ekki einu sinni nýtanlegur til heimabrúks nema með sérstökum æfingum.

Saga íslensku krónunnar er samfelld harmsaga.

Almenn upptaka verðtryggingar gerði það hins vegar að verkum að hægt var að stunda hér mjög arðbærar lánveitingar – eflaust þær arðbærustu í heimi.

Verðtryggingin fól í sér a.m.k. þrefalda tryggingu fyrir lánveitendur. Í fyrsta lagi þá augljósu staðreynd að upphæð og eftirstöðvar lána uxu í samræmi við þróun verðlags. Í öðru lagi að verðtryggingin fól í sér í reynd dulda gengistryggingu þar sem bein og óbein áhrif gengis krónunar á almennt verðlag eru gífurleg, eins og við höfum fengið svo kyrfilega að finna fyrir á síðustu tveimur árum. Í þriðja lagi eru það svo uppsöfnunaráhrif verðtryggingarinnar eins og hún er framkvæmd hér sem tryggir lánveitendum "vexti, og vaxtavexti, og vexti líka af þeim!"

Ekki furða að erlendir fjárfestar, loksins þegar þeir uppgötvuðu þessa tæru snilld, og þá fyrst og fremst í boði Kaupþings hér í upphafi áratugarins, hafi í fyrstu ekki trúað eigin augum, en síðan keypt upp ríkistryggð verðtryggð skuldabréf í gríð og erg. Þar voru fremst í flokki skuldabréf íbúðalánasjóðs. (Svona til hliðar má nefna þá athyglisverðu staðreynd að ekki kemur fram í lögum um íbúðalánasjóð að á útlánum hans hvíli ríkisábyrgð, hins vegar skýrast góð kjör sem hann nýtur meðal annars af því að þar sem sjóðurinn er í ríkiseigu er gengið út frá ríkisábyrgð. Vegna íhaldssamrar lánastefnu sjóðsins, þ.m.t. fyrsta veðréttar, lægri lánshlutfalla og lægri lána almennt hefur lánasafn hans verið talið nokkuð tryggt. Það er hins vegar allsendis óvíst hvort það eigi við í dag og t.d. ólíklegt að sjóðurinn myndi ráða við almenna niðurfærslu, eða leiðréttingu, lána til samræmis við það sem bankarnir eru að gera. Hvað þetta varðar er það ókostur að hér sé ríkisrekinn íbúðalánasjóður.)

Gjaldmiðill gegnir hefðum samkvæmt ákveðnum hlutverkum. Í fyrsta lagi er hann milliliður viðskipta og í öðru lagi virðisgeymsla. Virði gjaldmiðils ætti síðan öllu jöfnu að endurspegla undirliggjandi virði hagkerfisins sem hann vinnur fyrir og að sama skapi að enduspegla þá trú sem er á því hagkerfi. Sérstaklega á þetta við um gjaldmiðil sem hvílir ekki á gullfæti eða er t.d. gengistryggður og þá varinn af samsvarandi gildum gjaldeyrisvarasjóð.

Hafa ber einnig í huga að gjaldmiðlar, seðlar og mynt, eru í eðli sínu ríkisskuldabréf – óbundin og vaxtalaus.

Virði gjaldmiðils byggir þannig bæði á efnislegum og óefnislegum forsendum. Stærstu áhrifavaldar virðisins eru virkni hins undirliggjandi hagkerfis, hversu vel gjaldmiðilinn þjónar hlutverki sínu sem milliliður viðskipta og virðisgeymsla, og saman hafa þessir þættir áhrif á trúna á gjaldmiðilinn. Trúin á gjaldmiðilinn verður auk þess fyrir öðrum áhrifum, þ.m.t. hversu trúverðugur seðlabanki sá sem ber ábyrgð á gjaldmiðlinum er í sínu starfi og hver er efnahagsstefna stjórnvalda viðkomandi ríkis sem notar gjaldmiðilinn. Og já, hversu auðvelt er að skipta gjalmiðlinum í önnur verðmæti t.d. annan gjaldmiðil eða önnur verðmæti.

Það er nokkuð ljóst að lítið af ofantöldu hér á Íslandi er þess eðlis að það ýti undir styrk og trú á krónuna sem framtíðar gjaldmiðil.

En þar sem íslenska krónan er íslenskur tilbúningur undir íslenskri stjórn og á að endurspegla íslenskan veruleika er eðlilegt að krónan sem slík og þær skuldbindingar sem í henni felast séu gerðar upp í kjölfar efnahagshruns af því tagi sem landið gekk í gegnum fyrir rúmu ári síðan.

Í hruninu var gripið til ýmissa aðgerða til að reyna að bjarga því sem bjargað varð. En allt kom fyrir ekki.

Kaup Seðlabankans á svokölluðum ástarbréfum bankanna var ein slík aðgerð. Réttilega hefur verið gagnrýnt að þar fór Seðlabankinn illa að ráði sínu þar sem hann tók ekki raunveruleg veð fyrir þeim viðskiptum.

Hins vegar er það jafn vitlaus, ef ekki vitlausari, aðgerð að yfirfæra þá skuld til ríkisins eins og gert var fyrir síðustu áramót. Ástarbréfakaupin voru á sínum tíma fjármögnuð með hreinni peningaprentun. Seðlabankinn fór ekki á markað og sótti þennan pening. Skuldin var hvergi til nema sem bókhaldsleg færsla í efnahagsreikningi Seðlabankans. Eins og ég hef reyndar margoft bent á þá var og er enginn kröfuhafi á hvorki seðlabankann né ríkið vegna þessarar skuldar. Hún er í reynd ekkert nema froða. Það er þess vegna engin ástæða fyrir því að "gjaldþrot Seðlabankans vegi þungt".

Rétt eins og nú er þó byrjað gagnvart bæði fyrirtækjum og heimilum landsins, hvað varðar afskriftir skulda, tiltekt í bókhaldi, uppgjör fyrirtækja og þess háttar, þarf slíkt hið sama að eiga sér stað hvað varðar efnhagsreikninga ríkisins og Seðlabankans. Þar sem skuldagrunnurinn er íslenska krónan er það hreint innanlands og innanríkismál að t.d. að lágmarki þurrka "gjaldþrotaskuld" Seðlabankans út af bókum bankans og ríkisins. Minna má það ekki vera.

Efnahagsreikningur beggja stæði sterkari á eftir og þetta er einn af fáum kostum við það að hafa sjálfstæðan gjaldmiðil. Hann ber að nýta.