Hræðsluáróður

Það er þess virði að lesa leiðara Morgunblaðsins í dag, 22. febrúar, undir yfirskriftinni „Hræðsluáróður“. Þar kemur í ljós sú afstaða þess sem þar ritar að í reynd hafi engin alþjóðlegur dómstól lögsögu í málum er varðar innistæðutryggingar. Einungis verði, að mati leiðarahöfundar, hægt að sækja mál á grundvelli íslenskra laga fyrir íslenskum dómstólum.

Þetta er í sjálfu sér virðingarvert sjónarmið og endurspeglar ákveðna samkvæmni í röksemdafærslu. Það er óneitanlega mjög hreinleg afstaða að telja mál innistæðutrygginga þannig vaxin að til þess að ætla sér að sækja bætur verði að koma til málarekstur fyrir íslenskum dómstólum ef ætlunin er að sækja bætur samkvæmt lögum um innistæðutryggingar og með vísan til EES- og Evrópuréttar.

Gallinn við þessa röksemdafærslu er hins vegar tvenns konar, í grófum dráttum. Annars vegar hvað varðar málarekstur fyrir íslenskum dómstólum og hins vegar fyrir þeim erlenda dómstól sem mun láta sig málið varða. Bein tenging er síðan þar á milli.

Íslenska leiðin

Þegar til kemur málareksturs fyrir íslenskum dómstólum, fari svo að ICESAVE-lögin verði felld í þjóðaratkvæðagreiðslu, verður þar tekist á um túlkun á EES- og Evrópurétti. Þegar hefur skapast fyrir því fordæmi að íslenskir dómar líti eða leiti til EFTA-dómstólsins um túlkun slíkra ákvæða. Ef fyrir liggur, eða fram kemur, túlkun úr þeirri áttinni sem segir að ríkið verði að hlaupa undir bagga með Tryggingasjóði, má gera ráð fyrir að íslenskur dómstóll muni taka tillit til þess í dómsuppkvaðningu.

Hafa ber í huga að Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hefur þegar hafið könnun á lögmæti aðgerða íslenskra stjórnvalda varðandi mismunun á innistæðueigendum í kjölfar bankahrunsins. Töluverðar líkur eru á því að niðurstaða ESA verði á þann veg að um mismunun hafi verið að ræða, sbr. formlega áminningu ESA þess efnis. Ábyrgðarlaust er að ganga út frá annarri niðurstöðu í áhættu- og hagsmunamati um staðfestingu ICESAVE-laga. Að sama skapi er líklegra en ekki að EFTA-dómstólinn muni komast að sömu niðurstöðu. En vissulega er hægt að deila um þessar líkur eins og aðrar, rétt eins og þegar keyptur er lottómiði.

Miði er möguleiki, ekki satt?

En þrátt fyrir að EFTA-dómstólinn kæmist á endanum að niðurstöðu sem væri óhagstæð fyrir Ísland, eru jú að sama skapi tölfræðilegar líkur til þess að íslenskur dómstóll ákveði að leiða það hjá sér og dæma Íslandi í vil. Hugsanlega. Aftur er miði möguleiki.

Erlenda leiðin

Hvað sem líður röksemdum Morgunblaðsins um að varnarþing varðandi bætur geti einungis verið á Íslandi liggur fyrir, eins og ofan greinir, að innan EES-samstarfsins er málið þegar í ferli. Verði niðurstaðan sú að íslenska aðferðafræðin varðandi innistæðutryggingar hafi falið í sér mismunun og hafi þannig verið brot á EES- og Evrópurétti verða af því afleiðingar. Það byggir ekki á líkindum, heldur staðreyndum.

Í Morgunblaðsleiðaranum felast í reynd þau skilaboð að Ísland geti látið slíka niðurstöðu sem vind um eyru þjóta. Það er laukrétt. EFTA-dómstóllinn hefur enginn tól til þess að þvinga fram virðingu Íslands fyrir dómum sínum. Eins og gjarnt er um alþjóðasamstarf og framkvæmd alþjóðasamninga byggir það fyrst og fremst á virðingu við gerða samninga og að orð skuli standa. Hluti af alþjóðasamningum er jafnan hvernig leysa eigi úr ágreiningi og varðandi EES- og Evrópurétt er það EFTA-dómstólinn sem er æðsta úrskurðarvald á meðan Ísland er í EES samstarfinu.

Ef Ísland virðir ekki niðurstöðu EFTA-dómstólsins, hvort sem varðar innistæðurtryggingar eða eitthvað annað, er Ísland ekki lengur sannur samstarfsaðili samkvæmt eigin skuldbindingum. Kemur þá til þeirra úrræða sem samnningsaðilum Íslands eru tækar skv. EES samningnum sem, ef þeir kysu að gripa til hennar, á endanum að leiða til þess að hlutar EES samningsins yrðu teknir úr sambandi, líklegast frjáls för fjármagns og fjármálaþjónusta. Það gæti síðan smitast yfir á svið eins og frjáls för fólks því það fer ekki vel saman að mega fara sjálfur en mega ekki taka peningana sína með sér.

Orðsporsáhættan er jafnframt töluverð. Ríki sem orðið er uppvíst að því á alþjóðavettvangi að virða ekki alþjóðlegar skuldbindingar (sérstaklega ef það er ekki stórveldi) fær meðferð og athygli til samræmis við það. Hverfandi líkur eru á því að slíkt ríki verði ofarlega í forgangsröð annarra ríkja varðandi hvers konar milliríkjasamninga, hvort sem er tvíhliða eða marghliða.

Einhver ríki munu líkast til koma fram við okkur á kurteisislegan og diplómatískan hátt, þ.e.a.s. ekki segja beint nei, en ekki má búast við miklum árangri eða erindi sem erfiði. Ríki sem orðið ómerkingur í alþjóðlegu samstarfi með þessum hætti mun einnig eiga erfitt uppdráttar í öðru alþjóðlegu samstarfi, sérstaklega því sem byggir mikið og treystir á fjölhliða samstarf. Í öðru alþjóðlega efnhags- og viðskiptasamstarfi Íslands, t.d. innan OECD og Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) reiðir Ísland sig á samstarf við önnur ríki varðandi gæslu eigin hagsmuna. Hætt er við að slíkt samstarf yrði torsóttara.

Fá ríki eiga jafn mikið undir vel smurðum alþjóðlegum samskiptum og Ísland. Við erum algerlega háð öðrum þjóðum varðandi aðföng og markaðsaðgang. Við þolum illa skerðingu í þeim efnum. Höfum að sama skapi í huga að jafnvel þó þjóðaratkvæðagreiðsla um ICESAVE leiði af sér höfnun laganna, þá munu himnarnir ekki hrynja strax, heldur verður það hægt og mis-kvalafullt ferli.

Margir vísa til þess að við síðustu höfnun ICESAVE-laga hafi ekki orðið neinar hörmungar. Það er laukrétt. En fyrir því eru líka ákveðnar skýringar. Í fyrsta lagi naut Ísland ákveðnar samúðar og í öðru lagi þá lá fyrir að því er virtist einbeittur vilji stjórnar, stjórnarandstöðu og Forseta til að ljúka málinu með samningum. Það keypti Íslandi ákveðin grið. Því verður líkast til ekki að heilsa nú þar sem allir virðast jú sammála um það, bæði stuðningsmenn og andstæðingar núverandi ICESAVE-laga, að samningaleiðin er fullreynd.

Þetta er mitt kalda mat og eflaust munu einhverjir vilja kalla þetta hræðsluáróður. Kannski þeir hinir sömu og byggja grundvöll heimilisbókhaldsins á því að bráðum skili lottóvinningur sér í hús.

Miði er jú möguleiki...!

Tónlistarlegur ágreiningur!

Það er gott að eiga sér áhugamál.

Mitt er músik.

Nýtti tímann á meðan að ég var heima í janúar og fór í hljóðver og tókum upp tvö lög og eru þau tengd hér fyrir neðan.

Það fyrra bet titilinn Edge of Sanity og samdi ég það undir lok dvalar minnar í Afganistan:

http://www.reverbnation.com/play_now/song_7630311

Það seinna kallast What You Want og var tjaslað saman í stofunni heima fyrir 2-3 árum eftir að aðrir fjölskyldumeðlimir voru löngu gengnir til náða:

http://www.reverbnation.com/play_now/song_7630337

Endilega hlustið...!

Diplómatahláturinn

Það eru rétt rúm fimmtán ár síðan ég hóf störf í Utanríkisþjónustu Íslands. Varð diplómat. Ýmislegt þurfti maður að læra og að mörgu varð maður vitni. Sumt athyglisverðara en annað.

Ég man t.d. vel eftir því snemma á mínum ferli þegar ég var eitt sinn gestur í hádegisverði í ráðherrabústaðnum. Hádegisverðurinn var til heiðurs erlendum gesti frá mikilsvirtri Alþjóðastofnun. Ég hafði gegnt hlutverki einskonar fylgdarmanns þess gests þar sem hann fór á milli funda í ráðuneytum og stofnunum.

Aðrir gestir hins vegar í þessum hádegisverði voru aðallega hátt settir íslenskir embættismenn og pólitískir samherjar gestgjafans. Greinilegt var að gestgjafinn undi sér vel í þessum hópi og reytti af sér brandara og sagði gamansögur.

Á íslensku.

Hinn erlendi gestur sat sem von var á hægri hönd gestgjafans og tók augljóslega lítinn þátt í gríni gestgjafans. Þó kom að því að hann hallaði sér kurteisislega að gestgjafanum til að minna á sig og spurði hvað væri svo skondið.

Gestgjafinn, sem þá hafði nýlokið sögu um Eggert Haukdal, og hvernig hann hefði ekki ætlað að mæta í jarðaför einhvers sveitunga síns, þar sem sá myndi augljóslega ekki mæta í jarðarför Eggerts, tók sig þá til við að þýða þessa skemmtisögu fyrir gestinum. Skemmst er frá því að segja að þýðingin fór fyrir ofan garð og neðan, enda sögur af Eggerti Haukdal í eðli sínu svo séríslenskar, eða öllu heldur sérrangæskar, að þær verða ekki þýddar á erlend tungumál.

Gesturinn, þrautþjálfaður diplómat til margra ára, missti hins vegar ekki úr takt. Þegar honum var ljóst að frekari og betri útskýring fengist ekki á því hvað hefði verið svona fyndið hóf hann að hlægja hátt og innilega að meintu gríni gestgjafans. Og gestgjafinn hló. Og gestirnir hlógu.

Og ég brosti mínu breiðasta, því ég hafði, ungur diplómatinn, orðið vitni að magnaðri diplómasíu og beitingu nýrrar tækni í alþjóða samskiptum. Ég hafði orðið vitni að diplómatahlátrinum.

Af hverju rifja ég þetta upp hér og nú? Jú, í leiðara Morgunblaðsins nú fyrr í vikunni, undir yfirskriftinni "Embættismennska í molum" veittist leiðarahöfundur þar að einum kollega mínum í Utanríkisþjónustu Íslands fyrir þær skoðanir og afstöðu sem sá ágæti embættismaður hafði haldið á lofti í krafti hlutverks síns sem aðalsamningamaður Íslands í afvötnunarviðræðunum við Evrópusambandið.

Leiðarahöfundur var augljóslega ekki sáttur við það sem embættismaðurinn hafði að segja, enda samrýmdist það ekki skoðunum leiðarahöfundar.

Það er svo sem gott og vel, en leiðarahöfundur féll í þá gryfju að veitast að embættismanninum persónulega og að starfsheiðri hans. Það var ómaklegt. Embættismenn þurfa nefilega að geta ratað þann gullna meðalveg, sem leiðarahöfundi ætti að vera vel kunnugt, að blanda ekki saman sínum persónulegu skoðunum og því sem þeir segja í krafti embættis síns.

Varla er hægt að hugsa sér pólitískt gildishlaðnara embætti í Utanríkisþjónustunni í dag en einmitt að vera aðalsamningamaður í viðræðum við ESB. Sá sem því hlutverki gegnir talar fyrir hönd stjórnvalda. Hans prívat skoðanir hafa ekkert rúm í þeirri rullu. Hafi leiðarahöfundur eitthvað við málflutning hans að athuga á sú gagnrýni að beinast að stjórnvöldum, að embættinu sem slíku, en ekki að persónu eða starfsheiðri embættismannsins. Nema ef um hefði verið að ræða augljósa handvömm eða vanrækslu í starfi, en ekki var um það að ræða.

Embættismenn eru hins vegar ekki múlbundnir, né sviptir rétti sínum til skoðana eða lýðræðislegrar þátttöku í stjórnmálum. Það er hins vegar fín lína sem verður að dansa eftir. Afstaða embættismanns sem vinnur með beinum hætti í pólitískt mikilvægum málum eins og ESB- og makrílviðræðum verður þannig út á við að fylgja þeirri meginlínu sem pólitískt hefur verið tekin ákvörðun um. Afstaða embættismanns inn á við, þ.e. þegar deilt er og rætt um hvaða afstöðu á að taka og hver stefnan eigi að vera, getur hins vegar verið hver sú sem samviska hans og fagleg afstaða býður honum.

En þegar niðurstaða liggur fyrir og honum er gert að tjá sig fyrir hönd síns embættis og í nafni hins pólitíska boðvalds, þá er embættismanninum skylt að fylgja þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið.

Þess vegna er persónugering gagnrýni af því tagi sem leiðarahöfundur Morgunblaðsins setur fram, m.a. með fullyrðingum um embættismenn sem "skeyta ekki um skömm né heiður" ómakleg.

Í þeim tilvikum sem leiðarahöfundur vísar til er sá embættismaður að tala fyrir hönd embættis síns. Hans perónulegu og prívat skoðanir koma málinu ekki við. Gagnrýnin ætti því að taka mið af því og beinast að því sem sagt var, en ekki hver sagði.

Þó ekkert bendi til að svo hafi verið í þessu tilviki, enda samanber það sem áður sagði málinu óviðkomandi, er rétt að muna að embættismenn þurfa stundum starfs síns vegna að segja og gera ýmislegt sem þeir persónulega geta borið misjafnar tilfinningar til eða haft á mismunandi skoðanir.

Og stundum þurfa þeir að beita fyrir sig diplómatahlátrinum!

Afvötnunarferli ESB

Þetta með aðlögunarferlið er mesti misskilningur. Þetta er afvötnunarferli. Eftir fjármálafyllerí og stjórnsýslusukk síðustu ára og áratuga erum við nú komin í 12 spora prógram hjá ESB til að vinda ofan af allri vitleysunni. Lærum kannski hvernig á að gera langtímaáætlanir og hvaða víti má og á að varast.

Kannski fæst meira “orden i galskapet.” Það er nú alveg til þess unnið.

En eins og með afvötnun, þá eru sumir sem eru tilbúnir til að taka upp nýtt líf af því þeir raunverulega telja að það sé kominn til þess.

Svo eru aðrir sem fara í afvötnun “til að friða fjölskylduna” en meina voða lítið með því.

Og svo eru náttúrulega þeir sem vilja ekkert fara í meðferð af því að þeir eiga ekki við neinn vanda að stríða. Þeir ráða sko alveg við sína drykkju sjálfir!

En lífið er yfirleitt alltaf betra eftir afvötnun, þó það verði nú langt frá því sjálfvirkt fullkomið.Það verður ennþá að hafa fyrir því.

Svo er bara að vona að samninganefndin fái góðan stuðning til að vinna sína vinnu, en hafi þá æðruleysi til að sætta sig við það sem hún fær ekki breytt, kjark til að breyta því sem hún getur breytt og vit til að greina þar á milli...!

Arizona, Austurvöllur og orðbragð andskotans

Voðaverknaðurinn í Arizona í gær ætti aðeins að verða okkur íslendingum umhugsunarefni. Í ljósi þess að þarna var gerð skotárás á þingmann demókrata í fylki þar sem orðræðan hefur verið mjög heit, og á köflum svæsin, auk þess sem orð og æði Tepokahreyfingarinnar og fjölmiðlaumræða fyrir síðustu þingkosningar í Bandaríkjunum urðu ansi eldfim, hefur að sjálfsögðu verið töluvert rætt í kjölfar skotárásarinnar að eitrað pólitískt andrúmsloft hafi með óbeinum hætti stuðlað að þessu voðaverki.

Nú skal það tekið fram að repúblikanar hafa stigið fram allir sem einn og fordæmt þessa skotárás, en því er ekki að neita að t.d. notkun repúblikana á skotskífum til að merkja kjördæmi sérstaklega sem skotmörk fyrir síðustu kosningar, setti að mörgum óhug í aðdraganda kosninganna. M.a. hafði þingkonan Gabrielle Gifford sem var eitt af fórnarlömbum skotárásarinnar í gær, og talin hafa verið megin skotmarkið, lýst því yfir að henni þætti slík merking og tilvísanir ósmekklegar og sendu vægast sagt óheppileg skilaboð. Viti menn!

Auðvitað er það svo að það er fyrst og fremst gerningsmaðurinn sem ber ábyrgð á eigin verkum, en það er líka margsannað að orð og æði áhrifafólks hafa bæði jákvæð áhrif og neikvæð. Og veikari sálir geta túlkað slíkt á þann veg að það hvetji til voðaverknaðs eins og þess sem átti sér stað í gær.

Í þessu samhengi er kannski komin tími til að við íslendingar lítum okkur aðeins nær í því hvernig við beitum orðum og æði í opinberri umræðu hér á landi. Hún er nefnilega komin út fyrir öll velsæmismörk. Ofbeldistilvísanir og óþverraorðbragð virðast vera orðin ásættanlegt norm. Engin blikkaði t.d. auga þegar aðal-skemmtiþáttur ríkisútvarpsins sjónvarps á síðsta degi ársins byrjaði leikin á því að setja á svið aftöku með afhöfðun á einum meintum geranda íslenska efnahagshrunsins á sjálfum Austurvelli. Er það kannski draumur fleiri en skaupsútgáfunnar af sérstökum saksóknara?

Margir tala um að bloggarar og jú þeir sem skrifi athugasemdir við blogg og fréttir á þeim vefmiðlum sem gera það kleift séu oft grófir í máli og gangi of langt. Það er vissulega margt til í því.

Hins vegar eru ýmsir þeir sem ættu að vita betur og vera ábyrgari í tali oft ekkert betri, og í reynd mun verri því þegar þau beita eiturtungum hefur það umtalsvert meiri áhrif og vigt.

Hér á landi er starfrækt útvarpstöð sem ansi oft er froðufellandi og það sem þar er sent út vel yfir mörkum þess smekklega, hvað þá skynsama. Að sama skap hýsir vefur einn, sem að eigin sögn stundar vandaða miðlun frétta, hreiður smáfugla sem að sama skapi eru oft ansi illskeyttir í uppnefningum og úthrópunum. Á báðum miðlum, og fleirum, er fólki af öllu tagi brigslað um svik og landráð, svo dæmi séu tekin.

En dæmin eru fleiri, og meginmiðlar falla í þessa gryfju æ oftar. Nærtækt dæmi er Reykjavíkurbréf Morgunblaðsins núna um helgina. Þar er í tiltölulega stuttum texta sex sinnum mismunandi form af orðinu "órói" eða "óróleiki" beitt, auk þess sem orðaforðin er m.a. svik, háðsyrði, aðhlátursefni, ómerkilegustu blekkingar, vantar siðferðisskrúfuna, vonbrigði, reiði, svikula deildin, ritskoðun, skoðanakúgun, stórfelld svik, þjófnaður, greindarleysi, svikulir félagar, vélabrögð, svik af verstu sort og meiri svik. Svo í bréfinu líka minnst á Svartapétur, afglöp, svik fyrir ráðherrastóla, hörmulegan áfellisdóm, fúsk, þræla á Volgubökkum, tovaritsj, þrautpískaðar og öróttar hrygglengjur, áróður og lygi.

Huggulegt ekki satt?

Annað dæmi af handahófi er af álitsgjafa innlendum sem þekktur er orðin af greinarskrifum í erlenda miðla, en í bloggi í gær talar hún um stjórnmálaflokka sem eflaust eru henni ekki þóknanlegir sem hórur, siðlausa, gráðuga og þjóðarræningja. Einstaklega smekklegt.

Þetta er orðið of langt gengið. Allt of langt. Menn eiga að vera ábyrgir orða sinna og skulum við ekki halda að hér geti það ekki gerst að veik sál, eða sálir, finni í þessu orðalagi andskotans hvatningu til að grípa til aðgerða sem allir munu sjá eftir.

Það má vel eiga í pólitískri orðræðu, jafnvel litríkri mjög, og vera algerlega á öndverðum meiði, án þess að drekkja henni í hreinum óþverra.

Hvað varð um auðlindagjaldið?

Ég skal viðurkenna að það er margt sem ég ekki skil í auðlindaumræðunni. Nú er t.d. búið að vera að syngja karaókí í 3 daga gegn prívateigu á orkuauðlindum, þó ljóst sé að í lögum er slíkt nú þegar verulega takmarkað þó heimilt sé að selja nýtingarrétt til ákveðins tíma. Aftur er líka farið að tala um að gera verði eitthvað róttækt út af kvótakerfinu þ.a. "arðurinn" af auðlindinni skili sér til "þjóðarinnar" þó það liggi fyrir að sjávarútvegurinn í dag geri það dag hvern með öflun gjaldeyristekna, margþáttuðum skattgreiðslum til þjóðarbúsins og þeirri staðreynd að ennþá vinna margir við sjávarútveg bæði á landi og sjó, sem skilar ekki littlum efnahagsáhrifum, og þar með "arði" inn í þjóðarbúið.

Mikill vill hins vegar eflaust meira sem er ástæða spurningarinnar hér í fyrirsögn.

Ef ég man rétt þá var ein af fyrstu efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar sem hér var við völd haustið 2008 að afnema tímabundið auðlindagjald á sjávarútveg. Það auðlindagjald, og kallað var hóflegt, hafði verið niðurstaða síðustu umferðar "sáttaumleitanna" um fiskveiðistjórnunarkerfið og hafði ekki verið í gangi mjög lengi.

Síðan þá og þrátt fyrir mikla sköpunargáfu núverandi stjórnvalda hvað varðar skattheimtu, bæði í nýjum álögum og hækkun þeirra sem fyrir voru, hefur það a.m.k. farið framhjá mér að tímabundnu afnámi auðlindagjalds á sjávarútveg hafi verið aflétt. Þrátt fyrir að öll teikn séu á lofti um að sjávarútvegurinn sé að koma ágætlega úr hruninu.

Kíkti m.a. í fjárlög 2011, 202 síður, og fann ekki stafkrók um auðlindagjald.

Afnám sjómannaafsláttar er m.a.s. hafið – í skrefum.

Veit einhver?

Sameinum sveitarfélög

Já, látum nú verða af því að sameina fleiri sveitarfélög. Þau eru ennþá allt of mörg og mörg þeirra ráða varla við þau verkefni sem þeim er að lögum ætlað að sinna.

Smákóngabransinn og pólitískt hugleysi hefur hins vegar alltaf komið í veg fyrir að sameiningar gangi nógu langt. Þetta virðast alltaf hálfgerð hænuskref. Helst þurfa að koma til einhverskonar mútur, eins og göng, virkjun eða ver til þess að ýta málum áfram.

Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum frá sambandi íslenskra sveitarfélaga eru 76 sveitarfélög í landinu. Eitt sveitarfélag er með yfir 100 þúsund íbúa, fjögur með yfir 10 þúsund og önnur fjögur með yfir 5 þúsund. Hvorki meira né minna en 47 sveitarfélög eru með færri en 1000 íbúa.

Því þarf líklega að koma til sálarlaus aðferðafræði til þess að ýta málum áfram. Einföld stærðfræði með ef-þá skilyrðum.

Til dæmis svona:

Sveitarfélag þarf að vera a.m.k. 10 þúsund ferkílómetrar að stærð, eða hafa a.m.k. 20 þúsund íbúa.

Þó skal sveitarfélag aldrei hafa færri íbúa en 5 þúsund, jafnvel þó stærðarskilyrði sé fullnægt, auk þess sem sveitarfélag skal aldrei vera minna en 4 þúsund ferkílómetrar, jafnvel þó íbúafjöldaskilyrðum sé fullnægt.

Með svona "þvingunar" skilyrðum væri hægt að setja eilítið fútt í sameiningarmálin, og eflaust væri hægt að klára málið fyrir haustið.

Er þetta ekki verðugt verkefni fyrir nýja innanríkisráðherrann og ráðuneyti hans?

Plásturinn af...

Það streyma fram tíðindin í efnahags- og peningamálum nú í lok ársins. Seðlabankinn birti skýrslu um peningastefnu eftir höft skömmu fyrir jól og strax eftir jól birti efnahags- og viðskiptaráðherra grein með vangaveltum um framtíðarfyrirkomulag peningamála.

Helgarblaðið Fréttatíminn birtir svo í dag ágæta umfjöllun um fyrrnefnda skýrslu, grein ráðherrans og stutt viðtöl við pólitíska fulltrúa annarra stjórnmálaflokka.

Eins og við er að búast greinir menn á um leiðir, en í grein efnahags- og viðskiptaráðherra er kallað eftir víðtæku samráði um framtíðar peningastefnu. Seðlabankinn virðist helst mæla með að stefnt verði að upptöku evru með aðild að ESB, en hugsanlegur næst-skársti kostur sé einhverskonar fastgengisstefna gagnvart evrunni.

En allt er þetta víst erfitt, flókið og ekki til neinar patentlausnir.

Sem er er ekki alls kostar rétt.

Málið er að þetta þarf ekki að vera sérstaklega flókið og víst eru til patentlausnir. Vandinn er kannski einna helst sá að menn neita annars vegar að horfast í augu við ákveðnar staðreyndir og hins vegar að líta til þeirra fordæma sem finna má í ekki allt of fjarlægri fortíð m.a. frá einhverju best heppnaða hagkerfi veraldar.

Má ég reyndar til með að skjóta hér að gagnrýni á hagfræðikennslu hér á landi sem virðist einblína á töflureiknishagfræði, en kennir ekki hagsögu að neinu marki, nema að því er virðist lítin kúrs um sögu hagkenninga.

Flestir virðast sammála um það að okkar núverandi gjaldmiðill, íslenska krónan, sé meira og minna ónýt. Samt er hummað og ha-að yfir því að gera það sem nauðsynlegt er, og veita henni náðarhöggið. Í skjóli gjaldeyrishafta og verðtryggingar er lífi haldið í gjaldmiðlinum í þeirri veiku von, sem er vissulega mjög íslensk, að "þetta reddist".

Peningamagn úr böndunum

Mikið hefur gert úr því að eitt af því sem veldur erfiðleikum varðandi hugsanlegt afnám gjaldeyrishafta er hvernig erlendir eigendur íslenskra peningabréfa bregðist við. Munu þeir allir ryðjast á brott og skipta sínum íslensku peningaeignum í erlendan gjaldeyri eins fljótt og auðið er? Svarið við þeirri spurningu er einfalt já, og þar sem talið er að þær eignir hlaupi á hundruðum milljarða (líklega kringum 400 rekur mig minni til) er nokkuð ljóst að gengið getur ekki annað en hrunið þar sem m.v. núverandi gengi myndi gjaldeyrisforðinn nokkurn veginn klárast að óbreyttu eingöngu við að hleypa útlendingunum á brott.

Stærra mál sem menn hafa algerlega leitt hjá sér er krónueign innlendra aðila. Af hverju ætti nokkur íslendingur að vilja halda í peningabréfaeign í íslenskum krónum við afnám hafta? Þrýstingurinn við afnám gjaldeyrishafta verður þ.a.l. engir 400 milljarðar, heldur eflaust nær 1000 ef ekki meira.

Í þessu samhengi er gott að líta til þess hverjar krónuskuldbindingarnar í íslenska hagkerfinu eru og hvernig þær hafa vaxið. Peningamagn í umferð hefur margfaldast á undanförnum áratug, og það sem athyglisverðast er, er að það hefur áfram aukist eftir hrun.

Í lok árs 2001 var M3 peningamagn (samtala M2 (peningamagn og almenns sparifjár) og bundinna innlána) tæpir 343 milljarðar króna. M4 peningamagn (peningamagn og sparifé (M3) að viðbættri innlendri verðbréfaútgáfu) 392,6 milljarðar. Í lok árs 2007 voru gildin fyrir sömu mælingar peningamagns orðnar 1.230 milljarðar fyrir M3 og tæpir 1.637 milljarðar fyrir M4. Eftir hrun, í lok árs 2009 var staðan þannig að M3 stóð í 1.606 milljörðum. M4 var í lok árs 2008 komið í um 1.943 milljarða, en mér sýnist að sú tala hafi lækkað í um 1.626 milljarða undir lok árs 2009 sem endurspeglar væntanlega afskrift innlendrar verðbréfaeignar í kjölfar hrunsins.

Heildar innlendar skuldir íslensks banka- og peningakerfis hafa vaxið úr tæpum 500 milljörðum 2001 í næstum 3.500 milljarða undir lok nóvembers síðastliðinn. Heildar erlendar skuldir í íslenskum krónum talið hafa aukist úr 417,5 milljörðum 2001 í tæpa 433 milljarða í lok nóvember sl. eftir að hafa risið hæst skv. tölum Seðlabankans í rúma 10 þúsund milljarða 2008.

(Þeir sem vilja skoða gögn seðlabankans geta gert það hér í Ársskýrslu 2008, bls. 62, Árskýrsla 2009, bls. 84, og nýjustu upplýsingar um stöðu bankakerfisins í bankatöflum Seðlabankans.)

En í stuttu máli er staðan orðin þannig varðandi okkar ágæta gjaldmiðil að skuldbindingar honum tengdar eru komnar langt út fyrir öll velsæmismörk og það sem getur talið sjálfbært í okkar hagkerfi, sérstaklega í kjölfar hrunsins. Það er ekki hægt að skattleggja þjóðina út úr þessum vanda, það verður að gengisfella hana út úr þessum vanda.

Það gengisfall getur hins vegar ekki orðið með hefðbundnum hætti þar sem það myndi einfaldlega þýða hrun þjóðfélagsins, auk þess sem hið eilífa fjármálaheróinfix íslenska fjármálakerfisins, verðtryggingin, kemur í veg fyrir að slík leiðrétting gangi alla leið.

Þýska leiðin

Sú staða sem Ísland er í, er í sjálfu sér ekki einstök og hægt er að ná þjóðinni úr þessu öngstræti, en með mjög róttækum aðgerðum. Fyrsta skrefið á þeirri leið er að aflétta þeim hugsunarhætti að peningaleg eign njóti sérstakrar ofurverndar umfram aðrar eignir. Það verður að slíta þann streng. Vissulega gæti staðan verið ennþá verri, hefðu stjörnvöld haustið 2008 reynt að ábyrgjast erlendar skuldbindingar bankakerfisins, en sem betur fer var það ekki hægt. Vandinn er hins vegar sá að meira og minna var gengist í ríkisábyrgð fyrir öllum innlendum skuldbindingum banka- og peningakerfisins, langt umfram efnilegar innistæður. Það er sá vandi sem hangir yfir okkur í dag og reynt er að ýta á undan okkur með gjaldeyrishöftunum fyrst og fremst.

Þýskaland hefur í þrígang á síðustu öld staðið frammi fyrir þeim vanda að vera með ónýtan gjaldmiðil. Í öll þrjú skiptin var gripið til óvenjulegra og mjög róttækra aðgerða sem allar gengu upp efnahagslega. Fyrst gerðist það 1923-24 þegar Þýskaland náði sé út úr vítahring óðaverðbólgu með upptöku rentenmark og síðar reichsmark. Í annað sinn gerðist það 1948 með upptöku Deutsche Mark í stað Reichsmark, og í þriðja sinn gerðist það 1990 við sameiningu Þýskalands og útskiptinu austur-þýska marksins fyrir það vestur-þýska.

Gjaldmiðilsbreytingin 1923-24 var gert í reynd auðveldar fyrir þar sem allar peningalegar eignir í þáverandi þýskum gjaldmiðli höfðu þá þegar brunnið upp á verðbólgubálinu mikla.

Gjaldmiðilsbreytingin 1948 hins vegar varð hins vegar þess valdandi að auðlegð sem eingöngu byggðist á peningalegum eignum þurrkaðist nánast upp. Það hins vegar var það verð sem greiða þurfti fyrir efnahagslega endurreisn Þýsklands.

Kjarninn í gjaldmiðilsbreytingunni 1948 var hins vegar sú að í fyrsta lagi var ákveðið að taka upp nýja mynt, Deutsche Mark í stað Reichsmark. Í öðru lagi, og öllu mikilvægara, var sú ákvörðum að mismunandi gengi yrði á yfirfærslum fjárskuldbindinga úr gamla gjaldmiðlinum yfir í þann nýja. Laun t.d. fóru á genginu einn á móti einum, smærri peningaeignir á genginu tíu á móti einum, en stærstu fjárskuldbingar á genginu tíu á móti 0,65 (0,65 Deutsche Mark fengust s.s. fyrir hver 10 Reichsmark).

Samhliða þessari breytingu var jafnframt aflétt flestum viðskiptahindrunum, gjaldeyrishöftum og vöruskömmtunum. Og já, einnig voru skattar lækkaðir og skattkerfið einfaldað.

Afleiðingin var sú að þýskt efnahagskerfi hrökk í gang og framhaldið var líkast kraftaverki, enda æ síðar kallað wirschaftswunder, eða efnahagsundur. (Lesa má eilítið um þetta hér og hér.)

Sama grundvallarregla var síðan höfð til viðmiðunar við sameiningu Þýskalands, laun fóru á einu gengi, innistæður á öðru og stærri fjárskuldbindingar á því þriðja.

Lærdómur fyrir Ísland?

Af efnahagssögu Þýskalands á síðustu öld má því draga ýmsa lærdóma fyrir Ísland í þeirri stöðu sem landið er nú statt í. Fyrst og fremst þá að smáskammtalækningar duga skammt og draga einungis sársaukan á langinn. Núverandi stjórnvöld tóku vissulega við erfiðu búi, en ef ekki verður gripið til róttækra aðgerða má allt eins búast við núverandi stjórnar verði alveg eins minnst sem hrunstjórnar tvö, eða stjórnar hinna glötuðu tækifæra.

Hér mætti t.d. fara út í sambærilegar aðgerðir og í Þýskalandi með upptöku nýs gjaldmiðils og beitingu mismunandi gengis við yfirfærsluna. Laun, lágmarksinnistæður og almennt vöruverð færu á einu gengi, en allar stærri fjárskuldbindingar á öðru og mun lægra gengi. Öll ríkisskuldabréf, húsbréf o.s.frv. yrðu innkölluð og gefin út ný í nýjum gjaldmiðli. Og já, verðtrygging yrði afnumin í einum vettvangi. Í þessu fælist stórtæk niðurfærsla peningalegra eigna og –skulda.

Til þess að auðvelda og flýta þessari aðgerð væri t.d. hægt að taka upp nýjan íslenskan gjaldmiðil sem hefði nákvæmlega sama gengi og Evran og því lýst yfir að til a.m.k. næstu 5 ára yrði fylgt hreinni fastgengisstefnu. Samhliða yrði því lýst yfir að Evra væri gjaldgeng sem lögeyrir á Íslandi og þá mætti í reynd spara sér útgáfu á nýja íslenska gjaldmiðlinum í seðlum og myntum og eingöngu hafa hann sem rafrænan gjaldmiðil. Seðla- og myntþörf yrði einfaldlega mætt með því að nota evrur.

Róttæk aðgerð af þessu tagi yrði sambærileg við það að rífa plástur af sári. Það að viðhalda sáraumbúðum og bómullarinnpökkun krónubréfaeigenda er nokkuð sem við höfum ekki efni á, og langdregið afnám sáraumbúðanna mun einungis valda illbærum sársauka og tjóni.

Friðarflan

Það er jafnan erfitt að eiga í vitrænum umræðum á Íslandi um öryggis- og varnarmál. Tilhneigingin er svo rík hjá mörgum að detta í kúmbæja-ruglið um hina friðelskandi og herlausu þjóð.

Eins og íslendingar séu með eitthvað ríkari friðarþrá en aðrir.

Hins vegar er þetta bábilja sem alið hefur verið á árum og áratugum saman. Ágætis mýta sem á ákveðnar rætur í þeirri niðurlægingu sem landið varð fyrir þegar það var afvopnað af erlendum konungi. Reyndar einkum til að bjarga þjóðinni frá sjálfstortímingu, enda hafði fram að þeirri afvopnun allt logað hér í ættbálkastyrjöldum.

Í kjölfar þeirrar ógnar viðburða sem urðu í fyrri heimstyrjöldinni, samhnýtt við nýfengið fullveldi og hlutleysisyfirlýsingar frændþjóða, að viðbættri þeirri staðreynd að sökum fámennis var vart hægt að stofna á Íslandi mikinn alvöruher, var búin til mýtan um hina herlausu og friðelskandi þjóð. Verður að segjast að það er líklega með betur heppnuðum innri ímyndar "herferðum" á Íslandi, því ótrúlega margir virðast ginnkeyptir fyrir henni.

Mýta þessi hefði náttúrulega átt að líða undir lok strax í maí 1940 þegar landið var hernumið af bretum. Enn frekar ári síðar þegar að herverndarsamningurinn var gerður við Bandaríkin.

En í hana var haldið. Meira að segja vildi hin "friðelskandi" þjóð ekki verða stofnaðili af Sameinuðu þjóðunum þar sem í því hefði falist að bein pólitísk afstaða hefði verið tekin með bandamönnum gegn möndulveldunum.

Ísland gerði s.s. í alþjóðapólitísku samhengi engan greinarmun á nasistum og bandamönnum. Já, það má vera stolltur af slíkri friðarást!

Sem betur fer rann þó af ráðamönnum ruglið og ekki var einungis gengið í Sameinuðu þjóðirnar heldur og gengið í varnarbandalag vestrænna þjóða, NATO, ásamt því að gerður var varnarsamningur við Bandaríkin. Lauk þar með í reynd herleysi Íslands. Her hefur nefnilega verið nokkurn veginn samfellt hér á landi frá 1940 til 2006 með fullri vitund og vilja íslenskra stjórnvalda. Frá 2006 hefur vera herliða í landinu verið stopulli, en hún er þó viðvarandi og í samræmi við alþjóðaskuldbindingar og óskir íslenskra stjórnvalda.

Í þessu samhengi er skemmtilegt að skoða tvær fréttatilkynningar frá því í gær. Önnur er frá borgarráði, samþykkt samhljóða, og er "áskorun á utanríkisráðuneytið og flugmálayfirvöld að beita sér fyrir því að umferð herflugvéla um Reykjavíkurflugvöll verði stöðvuð."

Hin er fréttatilkynning utanríkisráðuneytisins um að lokið sé gerð "alþjóðasamnings um leit of björgun á norðurslóðum."

Hún er ósköp falleg hugsunin á bakvið áskorun borgarráðs, en hún er kjánaleg, og jafnvel beinlínis lífshættuleg.

Fyrir utan það að þó það herflug sem fer um Reykjavíkurflugvöll sé yfirleitt frekar sakleysislegt, þá er sumt af því okkur lífsnauðsynlegt. Borgarráð t.d. virðist ekki gera sér grein fyrir að allt flug þyrla af dönskum varðskipum er herflug. Dönsk varðskip eru nefnilega herskip og tilheyra danska flotanum. Í því hallæri á undanförnum árum sem Landhelgisgæsla Íslands hefur búið við í þyrlumálum eru ófá skiptin sem okkar dönsku vinir hafa hlaupið undir bagga. Það er vísast fyrir bí ef áskorun borgarráðs fær einhvern byr.

Og auðvitað ef borgin ætlar að vera samkvæm sjálfri sér, þá hýtur hún að banna ferðir herskipa um hafnir Reykjavíkur, þ.a. ekki verða þá varðskip okkar næstu granna velkomin meir. Hvað þá flotaheimsóknir NATO eða t.d. þýskra skólaskipa sem tilheyra flotanum þar í landi.

Ekki verður viðeigandi heldur að halda aftur ráðherrafundi NATO í Reykjavík, hvað þá ráðstefnur á þess vegum um Norðurslóðir.

Öryggis- og varnarsamtarf við Norðurlöndin og aðrar nágrannaþjóðir getur heldur ekki abbast upp á fröken Reykjavík.

Hvernig tengist þetta svo alþjóðasamningi um leit og björgun á norðurslóðum? Jú, eins og ætti þegar að vera orðið ljóst að þá verða framkvæmdaraðilar að slíkum samningi í miklum mæli einmitt frá hernaðarbatteríum aðildarríkja samningsins.

En það er kannski allt í lagi. Hin friðelskandi og herlausa þjóð vill væntanlega ekki láta bjarga sér af herjum. Hvorki úr sjávarnauð, frá nasistum, þjóðarmorðingjum eða hryðjuverkamönnum!

Síðustu dagarnir í Kabúl

Eftir eins og hálfs árs veru í Kabúl, höfuðborg Afganistan, er nú að koma að leiðarlokum. Fyrsta árið starfaði ég í höfuðstöðvum alþjóðaherliðsins, ISAF, og nú síðustu sex mánuði í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna. Á báðum stöðum snerust verkefnin helst að þróunarmálum og þróunarstarfi í samstarfi alþjóðaherliðs, þróunarstofnanna, bæði tvíhliða og marghliða, og sendiráða. Allt með það að markmiði að reyna að tryggja frið, uppbyggingu og betri framtíð fyrir borgara þessa lands sem hefur þurft að þola miklar hörmungar á undanförnum áratugum.

Þetta hefur sannarlega verið athyglisverður tími og mun ég að sjálfsögðu sakna Kabúl og Afganistan að vissu marki. Veran hér hefur verið ómetanleg lífsreynsla, bæði persónulega og faglega.

Eftir viku mun ég yfirgefa Kabúl og Afganistan í síðasta sinn, í bili að minnsta kosti. Önnur verkefni eru framundan. Kem ég heim til Íslands, Inshallah, seint um kvöld daginn fyrir Þorláksmessu, eða rétt um það leyti þegar friðarhátíðin mikla, jólin, er að ganga í garð.

Í stað yfirþyrmandi mengunar mun ég geta notið fersks fjalla- og sjávarlofts.

Heima á Íslandi mun ég ekki þurfa að líta tvisvar þegar maður á mótorhjóli er á ferð, eða þegar beygluð hvít Toyota Corolla ekur hjá.

Engir brynvarðir bílar, engir vopnaðir öryggisverðir með fingurinn á gikknum, engir skyttuturnar, engir sprengjuveggir eða sandpokar.

Drykkjarhæft vatn úr krananum.

Maturinn...!

Og það mikilvægasta af öllu, fjölskyldan.

Já, þrátt fyrir allt á maður óskaplega gott að vera íslendingur.

Það er gott að hafa í huga nú síðustu dagana fyrir jól.