Viðsnúningur Magasin du Nord

Uppáhalds stórverslun íslendinga í útlöndum hefur án efa lengst verið Magasin du Nord við kóngsins nýja torg í Kaupmannahöfn. Það er ekki ofsagt að staða, útlit og álit á versluninni, og útibúum hennar hér og hvar í danaveldi, hafi verið orðið frekar dapurt þegar íslenskir athafnamenn með Baug í broddi fylkingar keyptu verslunina árið 2004.

Þau kaup voru á þeim tíma hluti af hinni óforskömmuðu íslensku "innrás" í danskt viðskiptalíf.

Reyndar var ekki skortur á bolsýnismönnum sem sögðu fyrirætlanir um viðsnúning og endurreisn á fyrri glæsileik og virðingu verslunarinnar borna von.

Á þeim rúmlega þremur árum sem liðin eru frá hinni al-íslensku yfirtöku á Magasin hefur verslunin, og útbú hennar, tekið miklum breytingum til hins betra. Hún hefur endurheimt sinn fyrri virðingarsess.

Þessi viðsnúningur kemur núna fram í rekstrarstöðu verslunarinnar, en þar er um að ræða byltingu frá fyrri tíð. Í Berlingske Business í dag er sagt frá því í frétt undir fyrirsögninni "Magasin du Nord vender skuden".

Í greininni kemur m.a. greinilega fram að viðsnúningur á rekstri Magasin byggir á grunni breyttra viðskiptahátta í rekstri verslunarinnar. Á nútímamáli myndi það útleggjast þannig að áhersla á kjarnastarfsemi Magasin hafi skilað árangri. Viðsnúningurinn byggir s.s. ekki á tilfærslum milli efnahags- og rekstrarreiknings, heldur á árangri í grunnrekstri fyrirtækisins - fleiri og ánægðari viðskiptavinir sem versla meira en áður. Enda kemur fram í greininni að á síðustu þremur mánuðum síðasta árs varð um 10% veltuaukning hjá Magasin m.v. árið áður, á meðan að 2% samdráttur varð á sama tíma í þessum anga verslunar- og þjónustugeirans.

Full ástæða er til að óska eigendum og stjórnendum Magasin til hamingju með þennan árangur.

Villur Seðlabankans

Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, er í heilsíðu viðtali í Fréttablaðinu í dag. Þar kallar hann eftir því að Seðlabankinn viðurkenni villu sína í ofmati á skuldastöðu þjóðarbúsins. Vísar hann í niðurstöðu úttektar Daníels Svavarssonar, hagfræðings á hagfræðisviði Seðlabankans sem birt er í síðustu útgáfu peningamála bankans í greininni “Áætlað markaðsverðmæti erlendra eigna og skulda og
áhrif breytinga á ytri skilyrðum á hreina erlenda stöðu”.

Hér er einn hængur á. Greinin er vissulega skrifuð af einum af hagfræðingum bankans og birt í riti bankans. Hins vegar er jafnframt tekið fram að skoðanir sem fram komi í greininni séu höfundar og þurfi þannig ekki endilega að enduspegla skoðanir bankans.

Það hangir s.s. ekkert í loftinu að Seðlabankinn muni hér eftir beita þeirri aðferð sem kynnt er til sögunnar í greininni.

En það er full ástæða til þess að beina því til Seðlabankans að taka til í tölfræðinni hjá sér. Eins og m.a. Alan Greenspan bendir á sinni ágætu bók The Age of Turbulence að þá er mjög mikilvægt fyrir seðlabanka að beita tölfræðilíkönum þannig að hægt sé að aðlaga þau sem mest þeim efnahagslega veruleika sem búið er við.

Sumpart er þetta eins og veðrið – spárnar og staðreyndirnar eru oft ekki alveg í takt!

Það er því full ástæða til þess Seðlabankinn viðurkenni villur sínar, eins og Vilhjálmur kemst að orði, en það á ekki einungis við um erlenda stöðu þjóðarbúsins.

Seðlabankinn mætti líka viðurkenna villu sína í því að hafa miðað við verðgbólgumælingu sem tekur fullt tillit til verðþróunar á húsnæðismarkaði – einn vestrænna Seðlabanka. Helst ætti að leiðrétta þá villu svona u.þ.b. fimm ár aftur í tímann. (Hagstofa Íslands þyrfti að vera hluti af þessari verðbólguleiðréttingu).

Jafnhliða þeirri leiðréttingu ætti Seðlabankinn að viðurkenna villu sína hvað varðar ákvörðun skammtímavaxta. Verðbólgan var vitlaust mæld, þ.a.l. voru vaxtaákvarðanirnar teknar á röngum forsendum. Þetta hefur verið bent á áður. Ég gerði það í grein í Fréttablaðinu vorið 2005, og sama gerði Illugi Gunnarsson, nú alþingismaður nokkrum vikum síðar. Arnór Sighvatsson, aðalhagfræðingur bankans ritaði í kjölfarið svargrein þar sem hann lýsti flotgengisstefnunni sem tilraun. Um þá staðreynd að húsnæðisverðið væri tekið beint í verðbólguna svaraði hann til að innri rannsóknir bankans bentu til að þróun húsnæðisverðs gæfu ákveðna vísbendingu um framtíðarþróun verðbólgu, ef ég man rétt. Það eru hins vegar ekki rök fyrir því að telja verðið beint inn í verðbólgu.

Rétt er að minnast á í tengslum við þetta atriði að í fréttaskýringaþættinum Kompás þar sem fjallað var um efnahagsmálin (í janúar sl. að mig minnir) var Ingimundur Friðriksson seðlabankastjóri spurður um þetta atriði. Hann svaraði þessari gagnrýni ekki efnislega en sagði með þjósti að hægt væri að taka alla liði úr verðbólgunni og þá myndi ekki mælast nein verðbólga!

Seðlabankinn ætti jafnframt að viðurkenna að vaxtastefna þeirra hefur ýtt undir ójafnvægi í þjóðarbúskapnum með því að laða að óhemjumikið skammtíma áhættufjármagn til vaxtamunaviðskipta. Það leiddi m.a. til ofursterkrar krónu sem var úr takti við raunstöðu íslensks efnahagslífs og ýtti þannig undir bæði einkaneyslu og viðskiptahalla. Skemmst er að minnast þess þegar að tilkynnt var um verulegan niðurskurð aflaheimilda á síðasta ári að þá styrktist krónan.

Seðlabankinn ætti jafnframt að horfast í augu við það að núverandi hávaxtastefna þeirra hefur snúist upp í andhverfu sína – ofurvextirnir hafa aukið svo rekstrarkostnað fyrirtækjanna að vextirnir ýta beinlínis undir verðbólgu.

Seðlabankinn ætti jafnframt að viðurkenna að hávaxtastefna – hvers tilgangur er að draga úr aðgengi á lausafé – getur ekki gengið upp á sama tíma og lausafjárþurrð ríkir á mörkuðum. Að þessu leyti er Seðlabankinn í núverandi aðgerðum sínum í hróplegu ósamræmi við sjálfan sig.

Viðurkenning á mistökum er fyrsta skrefið í átt að bata.

Hrátt mat

Í forundran hlustar maður, horfir og les formann Framsóknarflokksins og lénsvein hans Bjarna Harðarson skrifa um inntöku matvælareglugerðar Evrópusambandsins í íslensk lög í gegnum bókun við EES-samninginn.

Hrært er upp gamaldags hræðsluáróðri um áhættu af innflutningi erlendra matvæla - heilbrigði manna og dýra standi hér veruleg ógn af. Viðbúið sé að matvælaframleiðsla í landinu leggist af. Ísland skal vera lokað innan verndar- og tollamúra hvað sem það kostar.

O.s.frv.

Það kostulega í þessu er síðan sú staðreynd að allur undirbúningur málsins var unnin í tíð Guðna Ágústssonar sem landbúnaðarráðherra eins og ritstjóri 24 stunda bendir réttilega á í leiðara sínum í dag.

Hættan af erlenda matnum, þ.e.a.s. hrávörunni er líkast til hverfandi og tæpast meiri en er af innlendri framleiðslu nú þegar. Þar fyrir utan er engin að fara að flytja inn hrátt kjöt til þess að gefa það íslenskum kúm eða sauðfé.

Ótti kjötvinnslunnar er án efa ofmetinn – reyndar felast í þessu ný tækifæri þar sem íslensk matarvinnsla mun geta flutt inn hrávöru til fullvinnslu hér á landi. Höfum jafnframt í huga að ekki er verið að draga úr tollverndinni á sama tíma, hvað sem síðar verður.

Heilbrigðisáhættan er því stórlega ofmetin og reyndar er það svo að umbætur á sviði matvælaheilbrigðisreglna hér á landi má að miklu leyti rekja til áhrifa frá Evrópu. Einnig eru í hinum nýju reglum varnaglar hvað varðar heilbrigðismál og heimildir til viðeigandi aðgerða.

Staðreyndin er einnig sú að tími innflutningsverndar landbúnaðarins er að líða hjá og tollverndin mun á endanum fara sama veg. Viðgangur heillar atvinnugreinar eins og landbúnaðarins getur ekki byggt framtíð sína á slíku verndarumhverfi til framtíðar.

Í stað þess að hanga í örvæntingu í úreltu verndarkerfi ætti núverandi forysta bændasamtakanna (og þeirra sem starfa að kjötvinnslu) að vinna ötullega að því að koma með hugmyndir um hvernig íslenskur landbúnaður getur dafnað við breyttar aðstæður. Til þess hafa þeir alla burði. Það ætti að vera hlutverk slíkra hagsmunasamtaka að greina fyrir um framtíðarþróun og hvernig megi bregðast við henni. Það á ekki að stinga við og berjast á móti því óumflýanlega, heldur finna tækifæri og auðkenna nýjar leiðir að því sameiginlega markmiði allra að á Íslandi fái þrifist landbúnaður með þeirri aðstoð sem til þarf, en þannig að flestir geti verið sáttir.

Slíkt verkefni ættu þeir Guðni og Bjarni að geta stutt líka.

Það var hins vegar athyglisvert að fylgjast með formanni Framsóknarflokksins í þinginu að skammast út af þessum málum brúnn og sællegur, nýkominn frá Kanarí. Hin augljósa spurning í ljósi málflutningsins er hvort að þegar hann flaug þangað - tók hann með sér nesti?

Þvælan í Þorvaldi

Þorvaldur Gylfason skrifar fyrir stuttu grein á voxeu.org. Vox býður lesendum upp á “research based policy analysis and commentary from leading economists” og er Þorvaldi þannig sýnd nokkur virðing. Hvernig hann notfærir sér það í pólitísku neðanbeltisboxi er prófessornum hins vegar ekki til hróss.

Í greininni kveðst prófessorinn vilja setja atburði undanfarinna vikna í pólitískt samhengi, eða í hans eigin orðum “A bit of political history may help illuminate recent developments.”

Það er athyglisvert að lesa þessa grein og ekki síður langan lista athugasemda frá Friðriki Má Baldurssyni, prófessors við Háskólann í Reykjavík. Greinin grautar saman misgóðum fræðilegum athugasemdum við pólitískar samsæriskenningar sem saman gera lítið til að varpa ljósi á stöðuna í íslenskum efnahagsmálum.

Athugasemdir nafna míns í HR taka vel á fræðilegu göllunum á röksemdafærslum Þorvaldar. Í fyrstu undirmálsgrein slær Þorvaldur hins vegar tóninn þegar hann líkir einkavæðingu bankanna við einkavæðingar í Rússlandi Jeltsíns.

Þetta er þreytt, klisjukennd og kjánaleg samsæriskenning sem aldrei hefur verið hægt að færa vitræn rök fyrir. Rökin hafa öll verið í ”mér finnst” og ”aþþíbara” stílnum. Margoft hefur verið farið yfir þess einkavæðingu bankanna, m.a. annars af ríkisendurskoðun og aldrei nokkuð komið fram sem hefur stutt við samsæriskenningarnar. Meira að segja hinn ágæti Egill Helgason, konungur pólitískra spjallþátta á Íslandi, sem öllu jöfnu er ekki ginnkeyptur fyrir samsæriskenningum tönglast á þessari eins og þar fari hið heilaga orð. Einkavæðing bankanna er alls ekki yfir gagnrýni hafin, en að hún hafi verið ”hreinræktað SPILLINGARMÁL” eins og Egill heldur fram heldur ekki vatni.

Í þessari grein Þorvaldar er ekki, frekar en fyrri daginn, boðið upp á haldbær rök fyrir því að eitthvað hafi verið athugavert við einkavæðingu bankanna. Vitnað er í ríkisendurskoðun að verðið á bönkunum hafi verið ”modest”. Já það var og!

Það er nú reyndar svo í hagfræðinni að rétt verð er einfaldlega það verð sem einn er til í að selja á og annar til í að kaupa! Bankarnir voru seldir á réttu verði á þeim tíma sem þeir voru seldir og á því verði sem markaðurinn var til í að greiða. Eftir-á-vit að hugsanlega hefði verðið geta verið eitthvað öðruvísi er til lítils. Reyndar má færa fyrir því rök að verðið hafi síst verið of hátt þar sem það varð ekki það íþyngjandi fyrir nýja eigendur að þeir gætu ekki tekið bankana á flug í vexti og hagnaði. Bankasalan frá sjónarhóli ríkissjóðs var t.d. gríðarlega vel heppnuð í ljósi þess hvað hún hefur skilað bæði í tekjuskatti og fjármagnstekjuskatti frá bönkunum sjálfum og starfsmönnum þeirra í kjölfar einkavæðingar.

Sama verður t.d. varla sagt um einkavæðingu símans, sem var seldur háu verði, en hugsanlega það dýrt að þess verður mun lengra að bíða að hinn einkavæddi sími skili viðlíka tekjuaukningu í ríkissjóð og einkavæðing bankanna hefur gert.

En aftur að Þorvaldi. Viðbótarskandallinn sem Þorvaldur telur til, auk þess að verðið hafi verið ”modest”, er að tveir að þeim sem komu kaupunum hafi verið einhverskonar skúrkar. Af hverju voru þeir skúrkar? Jú af því að annar var fyrrverandi pólitíkus sem hafði unnið í nokkra mánuði á prjónastofum og hinn lét Elton John syngja í afmælinu sínu. Þetta nægir fyrir Þorvald til að sanna að Ísland hafði breyst í Rússland!

Með vini eins og Þorvald þarf íslenska hagkerfið líkast til ekki óvini, eða hver var annars punkturinn?

Þessi skrif Þorvaldar eru í raun á lítið merkilegra plani en skrif Extra blaðsins þess danska um Kaupþing. Og í ljósi þess að þessar aðdróttanir eru skrifaðar á ensku er kannski full ástæða fyrir þá sem fyrir barðinu verða að fara í meiðyrðamál í Bretlandi...! Þorvaldur nefnir að vísu engin nöfn, en ekki þarf mikið hugmyndarflug til að sjá við hverja er átt. Kannski íslenska ríkið ætti að fara í mál við hann líka?

Leiguflug í "den"

Hér í gamla daga fannst stundum einstaka þingmanni að ráðamenn þjóðarinnar færu fullfrjálst með þau fríðindi að geta fengið lánaða flugvél flugmálastjórnar. Hafa ber í huga að það var þó ætíð gegn sanngjörnu gjaldi, skv. upplýsingafulltrúa þeirrar ágætu stofnunar á þeim tíma. Um þetta var rætt á þingi og fluttar fréttir í fjölmiðlum.

Allt reyndist það nú varla stormur í vatnsglasi.

Athyglisvert er þó að þar voru að munnhöggvast núverandi forseti Alþingis og núverandi bæjarstjóri Akranes. Þeir voru þá úr sama kjördæmi en í sitthvorum flokknum.

Tímarnir breytast og mennirnir með. Nú er einungis annar þeirra á þingi, en báðir eru í sama flokknum.

Ekkert hefur hins vegar heyrst af afnotum ráðamanna af vél flugmálastjórnar árum saman, enda tæpast ástæða til.

ESB: Northern Rock rannsókn

Eins og ég minntist á í pistli her í síðustu viku um þjóðnýtingu banka þá hefur Evrópusambandið verið með þjóðnýtingu breta á Northern Rock bankanum í sérstakri athugun. Í dag var tilkynnt um að hafin væri formleg rannsókn á þjóðnýtingunni og þeirri markaðsaðstoð sem veitt var í aðdraganda hennar og hvort hún samræmist reglum sambandins um ríkisaðstoð og markaðsmismunun.

Breska ríkið þarf nú að veita ESB mun fyllri og nákvæmari upplýsingar um í hverju aðstoð þess til Northern Rock hefur falist, auk þess sem þriðju aðilum, þ.e. ríkjum og fyrirtækjum í fjármálageiranum á öllu Evrópska efnahagsvæðinu er gert kleift að koma á framfæri athugasemdum. Þegar hafa t.a.m. danskir bankar gert um það athugasemdir að í þjóðnýtingunni felist óeðlilegur ríkisstuðningur sem hafi samkeppnistruflandi áhrif á markaði, en Northern Rock hefur keppt á dönskum lánamarkaði.

Það verður athyglisvert að fylgjast með hvernig þessi mál þróast, en eins og ég nefndi í fyrri pistli er aðstoð þýskra stjórnvalda til þarlendra banka einnig í athugun. Fyrir Ísland skiptir þetta verulegu máli þar sem þær reglur sem ESB hefur til hliðsjónar í þessum rannsóknum gilda einnig hér vegna EES. Hugsanlegur stuðningur íslenska ríkisins við bankanna verður þannig að vera í samræmi við meginreglur EES/ESB-réttarins í þessum efnum.

BBC fréttavefurinn var með stutta frétt um málið í dag.

Að draga lappirnar

Leiðari Þorsteins Pálssonar í Fréttablaðinu í morgun er eilítið sérstakur. Hann er samtímis hvatning til aðgerða í Evrópumálum og vegvísir til tafar málsins.

Leiðarinn leggur út frá grein Ólafar Nordal í Fréttablaðinu frá því í síðustu viku og tekur undir mikilvægi þess að breyta þurfi stjórnarskrá til þess að aðild að ESB geti orðið að veruleika. Það sé hið nauðsynlega fyrsta skref í átt að aðild.

Skv. þessari forskrift á að leggja fram tillögur um stjórnarskrárbreytingar í lok þessa kjörtímabils, kjósa um það samfara næstu alþingiskosningum 2011, og síðan á að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort sækja eigi um aðild strax haustið þar á eftir, eða það er a.m.k. tillaga Þorsteins.

Þetta þýðir að rúm þrjú ár eru í þetta fyrsta skref og a.m.k. þrjú og hálft ár í það að þjóðin fái eitthvað að segja um það hvort hún hafi yfirhöfuð einhvern áhuga á ESB-aðild. Væri ekki nær að byrja á því?

Ef þjóðin hefur engan áhuga á ESB aðild, er þá ekki best að koma því á hreint sem fyrst? Er ekki tillaga t.d ungra framsóknarmanna í þeim efnum allrar athygli verð? Væri það ekki verðugt verkefni Alþingis að taka þá umræðu núna hvort ekki sé rétt að kanna huga þjóðarinnar til aðildarumsóknar sem fyrst?

Ef þjóðin hefur engan áhuga á aðildarumsókn er málið dautt og hægt er að einbeita sér að fullum krafti að öðrum verkefnum. Breyting á stjórnarskrá vegna ESB yrði am.k. tæpast jafn aðkallandi.

Ef hins vegar þjóðin samþykkir aðildarumsókn er ekkert því til fyrirstöðu að vinna samhliða samningaviðræðum að nauðsynlegum úrbótum, þ.m.t. breytingu á stjórnarskrá, í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um niðurstöðu samningaviðræðnanna. Slíkt væri t.d. hægt að afgreiða samhliða í alþingiskosningunum 2011 ef menn vilja.

Reyndar er Þorsteini Pálssyni í lófa lagið að halda áfram undirbúningi á breytingu stjórnarskrárinnar þegar í stað. Hann er ennþá varaformaður stjórnarskrárnefndar forsætisráðherra og ætti að vera í lófa lagið að hringja í formanninn, Jón Kristjánsson, og óska eftir fundi nefndarinnar um málið.

Vitlaus verðbólgumæling

Þann 5. apríl 2006 birtist eftirfarandi grein eftir mig í Fréttablaðinu. Í henni gagnrýndi ég þá staðreynd að Ísland notaðist við verðbólgumælingu sem ætti sér hvergi hliðstæðu í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Í greininni velti ég upp ýmsum spurningum um mögulega skaðsemi þessarar séríslensku tölfræði. Í ljósi núverandi ástands læt ég hana fylgja hér í heild sinni:

Röng verðbólgumæling á Íslandi?

Ekki veit ég hvaða svari blaðamaður Fréttablaðsins bjóst við af yfirhagfræðingi Seðlabankans við gagnrýni Skagen fondene í Noregi á notkun vísitölu með húsnæði inniföldu við verðbólgumat. A.m.k. hefði það orðið stór frétt ef, öndvert við gefið svar, hann hefði játað á bankann mistök og tekið undir að núverandi verðbólgumæling gæfi ranga mynd af eiginlegri íslenskri verðbólgu. Frétt um þetta mátti lesa í Fréttablaðinu fimmtudaginn 29. mars sl. ("Segir Seðlabankann taka mið af rangri vísitölu", bls. 28).

Verðbólgumælingin sem Seðlabankinn styðst við, er eins og svo margt annað í íslensku efnahagslífi, sér-íslenskt fyrirbrigði. Ekkert annað land mælir verðbólgu á nákvæmlega sama hátt og Ísland, og væntanlega gerir ekkert annað land þróun húsnæðisverðs jafn-hátt undir höfði og íslenska verðbólgumælingin.

Skýtur það ekki skökku við, á þessum tímum alþjóðavæðingar og opins flæðis fjármagns, að Ísland noti annan staðal við verðbólgumælingar en t.d. okkar helstu nágranna- og viðskiptaþjóðir? Í vel flestum löndunum í kringum okkur hefur átt sér stað viðlíka hækkun á verði húsnæðis og hér á Íslandi. Samt sem áður hefur það hvergi komið fram í verðbólgutölum viðkomandi landa á jafn afgerandi hátt og hér heima.

Sem dæmi má nefna að í Danmörku er húsnæði inni í verðbólgumælingu, en þar er aðallega byggt á húsaleiguvísitölu, þ.e.a.s. þróun leiguverðs á markaði, sem er háður ströngum reglum og leyfum hins opinbera varðandi hækkanir.

Enda hlýtur að vera eðlileg spurning hvort ekki sé réttara að húsnæðisvigt í verðbólgu sé metin út frá þróun leiguverðs og t.d. fjármagnskostnaðar við húsnæðiskaup, frekar en þróun eiginlegs húsnæðisverðs. Flest okkar kaupa jú húsnæði kannski tvisvar til þrisvar yfir ævina, á meðan við velflest greiðum húsaleigu eða afborganir einu sinni í mánuði. Er ekki eilítið verið að blanda saman óskyldum hlutum, þegar verðbólgumat er samsett annars vegar úr neysluvísitölu, sem er í eðli sínu eignarýrandi vísitala, og hins vegar húsnæðisvísitölu, sem er í eðli sínu eignamyndandi? Í þessu samhengi má velta fyrir sér hvort þróun á verði hlutabréfa á markaði eigi ekki allt eins heima í verðbólgumælingunni eins og húsnæðisvísitalan.

A.m.k. er það svo að hinn mikli munur á íslensku verðbólgunni annars vegar og samræmdu EES-vísitölunni hins vegar hefur vakið athygli á undanförnum árum. Samkvæmt samræmdu EES- vísitölunni er Ísland, merkilegt nokk, ætíð meðal þeirra þjóða sem hafa lægsta verðbólgu á EES-svæðinu, en samkvæmt sér-íslensku verðbólgumælingunni, er Ísland ætíð meðal þeirra þjóða með hæstu verðbólguna. Samræmda EES-vísitalan sleppir alveg húsnæði.

Gallinn við þessa sér-íslensku verðbólgu er sá að þegar Seðlabankinn einblínir á þróun hennar við ákvörðun á skammtímavöxtum getur ýmislegt farið úrskeiðis. Vaxtamunur við útlönd verður óheyrilegur. Gífurlegt innstreymi erlends fjármagns í formi skuldabréfaútgáfu erlendra aðila í íslenskum krónum – er hún tilkominn vegna Kárahnjúka, eða vegna hávaxtastefnu Seðlabankans? Of hátt gengi íslensku krónunnar síðastliðin ár, er það tilkomið vegna útrásarinnar, eða vegna hávaxtastefnu Seðlabankans? Gífurleg hækkun húsnæðis á Íslandi, er hún eingöngu komin vegna aukins frjálsræðis í lánamálum vegna húsnæðis, eða spilar þar rullu sá gríðarlegi vaxtamunur á milli annars vegar óverðtryggðra skammtímalána og verðtryggðra langtímalána hins vegar? Getur verið að gífurlegur viðskiptahalli undanfarin ár skýrist af hávaxtastefnu Seðlabankans? Að hávaxtastefna Seðlabankans gegn verðbólgu, sem kannski er vitlaust mæld og ofmetin, hafi ýtt undir ójafnvægi annarra þátta efnahagslífsins? Er lækningin verri en sjúkdómurinn?

Getur það verið að hin hefðbundnu tól og tæki Seðlabankans, gömlu formúlurnar og hagfræðitólin, henti ekki lengur nýju íslensku hagkerfi, alþjóðavæddu og opnu? Er tölfræðin farin að verða okkur fjötur um fót? Er komin tími á uppfærslu? Ekki er heldur hægt að horfa framhjá því að skammtímavextir eru stór kostnaðarþáttur í rekstri sérstaklega lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Hár vaxtakostnaður hlýtur því á endanum að velta út í verðlagið. Snýst þar með hávaxtastefna Seðlabankans upp í andhverfu sína og ýtir undir verðbólgu í stað þess að draga úr henni.

Til hvers ESB?

Þegar stórt er spurt er oft hægt að finna a.m.k. einhver svör á netinu. Þessi ágæti listi var birtur hjá Independent í Bretlandi fyrir ári síðan. Ýmislegt athyglisvert þarna að finna, t.d. liður 42.

Þjóðnýting banka

Í sumum erlendum fjölmiðlum hefur því m.a. verið haldið fram að einhverjir íslensku bankanna kunni að vera á barmi þjóðnýtingar. Ekki virðist nokkur vilja kannast við það hér á landi, hvorki fulltrúar stjórnvalda né bankanna.

Vert er jafnframt að hafa í huga að slíkar aðgerðir þurfa að eiga sér verulegan aðdraganda áður en til þeirra gæti komið.

Slíkar aðgerðir eru verulega skilyrtar skv. EES/ESB rétti sem Ísland er skuldbundið að fylgja, þ.m.t. bæði samkeppnisreglur og reglur um ríkisstuðning. Stuðningur breskra stjórnvalda við Northern Rock bankann sl. haust varð t.d. að fá samþykki framkvæmdastjórnar ESB. Var sú aðstoð skilgreind sem neyðaraðstoð, sem bæði var skilyrt og bundin tímatakmörkun, eða í sex mánuði. Ákvörðun um þjóðnýtingu bankans var tekin rétt áður en sá frestur rann út, en hann hafði m.a. verið nýttur til að finna hugsanlega nýja fjárfesta til að taka yfir rekstur bankans.

Þjóðnýtingin á Northern Rock er í skoðun hjá framkvæmdastjórn ESB og ljóst að verulegar takmarkanir eru þegar settar af ESB á frelsi bankans til athafna sig á markaði við núverandi aðstæður. Framkvæmdastjórn ESB er jafnframt með í athugun fleiri dæmi um ríkisstuðning sem hugsanlega gengur á skjön við lög og reglur um ríkisstuðning og samkeppni, t.d. hvað varðar ríkisstuðning Þýskalands við þýsku bankana IKB og Sachsen LB.

Bein peningainnspýting, án þess að um væri að ræða a.m.k. lán á eðlilegum markaðskjörum, myndi t.a.m. að öllum líkindum teljast brot á reglum um ríkisstuðning. Hugsanlega gæti ríkið veitt bönkunum stuðning ef það væri gert í samhengi við verulegar skipulagsbreytingar, samruna eða þ.h. en þá yrði slíkt að fara fram samkvæmt fyrirfram samþykktri endurskipulagningar- og björgunaráætlun sem ætlað er að ná markmiðum sínum innan eðlilegra tímamarka (sjá ESB Official Journal C 244, 1 október 2004, skv. Europolitics, 19/2/08, bls. 5).

Í þessum efnum, eins og svo mörgum öðrum, erum við þannig bundin þeim leikreglum sem EES/ESB rétturinn setur okkur. Þjóðnýting banka gerist þannig tæplega í skjóli myrkurs á meðan að þjóðin borðar yfir sig af páskaeggjasúkkulaði!